Kowalik Tadeusz 
INTELEKTUALNE ŹRÓDŁA POLSKIEJ TRANFORMACJI
I. Uwarunkowania zewnętrzne
Polska dobrze wykorzystała polityczną koniunkturę przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Chylące się ku upadkowi imperium sowieckie i liberalny Michaił Gorbaczow na jego czele stworzyły okazję do uwolnienia się od zależności oraz pozbycia się zmurszałego ustroju, coraz bardziej skazującego Polskę na stagnację i polityczne konwulsje. Okolicznością niezwykle korzystną była wypracowana w latach 1980-1981 kultura negocjacji i umów społecznych. Zawarte wiosną 1989 r. Porozumienia Okrągłego Stołu zapewniły Polsce pokojowe przejście od biurokratycznego socjalizmu do kapitalizmu, budując w ten sposób wzorzec dla pokojowych przemian w innych krajach pokomunistycznych. 
Znacznie mniej sprzyjała nam ekonomiczna aura światowa. Przede wszystkim był to ciągle jeszcze okres dominacji Reaganizmu i Thatcheryzmu, czyli triumfu ideologii i polityki wolnorynkowej, wymierzonej przeciwko uprawnieniom pracowniczym. Niosło to dochodową i majątkową polaryzację społeczeństw. Ta linia rozwoju będzie się utrzymywała także za czasów Billa Clintona. W reakcji na półmilionowy marsz Afro-Amerykanów na Waszyngton, R. N. Goodwin, dawniej bliski współpracownik prezydenta Lyndona Johnsona, współtwórca jego programu Wielkie społeczeństwo, pisał już w roku 1995: „Obecne niepokoje (...) są rezultatem dwadzieścia lat trwającego spadku stopy życiowej większości Amerykanów, czemu towarzyszy największa od czasów Wielkiej Depresji redystrybucja dochodów na rzecz bogatych”. Podobnie działo się w Wielkiej Brytanii, która rządom „Żelaznej Damy” zawdzięcza trzykrotny wzrost (z 4 do 12 milionów osób) liczby ubogich.
Ronald Reagan swą wolnorynkową krucjatę światową połączył z walką przeciw „imperium zła”. Łatwe pokonanie go, zwiększyło imperialne apetyty tego pozbawionego rywala supermocarstwa. Zimna wojna oraz militaryzacja największych gospodarek świata, wywołana rywalizacją dwóch bloków ustrojowo-politycznych – kapitalistycznego i komunistycznego – przyniosła także ten skutek, iż uprzywilejowała zbrojeniowy sektor w gospodarce, przyczyniając się do zmian w strukturze władzy. Zwrócił na to uwagę b. prezydent USA D. Eisenhower, tworząc pojęcie „kompleksu militarno-przemysłowego”. Chodziło mu, jak sama nazwa wskazuje, o wzrost roli wąskich grup przemysłowych żywiących się rządowymi zamówieniami zbrojeniowymi, coraz silniej powiązanych z organami władzy. 
W latach dziewięćdziesiątych dominacja kapitału finansowego nad przemysłowym zmieniła charakter kompleksu władzy. Wskazuje na to jeden ze znanych ekonomistów amerykańskich Jagdish Bhagwati. Jego zdaniem, centralny ośrodek władzy tworzy w USA splot finansjery z gospodarczą częścią rządu, co nazywa: „Wall Street-Treasury complex”. Stało się to oczywiste zwłaszcza w czasie prezydentury B. Clintona, gdy szefem Treasury został Robert Rubin, wpływowa postać finansjery, której centrum i symbolem jest nowojorska Wall Street. Bhagwati podkreśla, iż duet ten ściśle współpracuje z Międzynarodowym Funduszem Walutowym. Należałoby więc, w duchu Bhagwatiego, dodać trzeci człon i nazwać ów ośrodek władzy „Wall Street+Treasury+IMF” (Wall Street+Ministerstwo Skarbu USA+MFW). Gdzie indziej nazwałem ten kompleks oligarchiczną triadą. Triada ta określiła charakter światowej ekspansji USA, która stanowi istotną cechę (część) globalizacji.
Okolicznością dla polskich przemian wybitnie niekorzystną było zachwianie równowagi politycznej wywołanej słabością partii socjaldemokratycznych Zachodniej Europy. W jej głównych krajach przez wiele lat rządzili wolnorynkowi konserwatyści. Wielu badaczom, politykom i ekonomistom wydawało się, że cały świat poddany został nieuchronnym procesom „amerykanizacji”, czyli wolnorynkowej globalizacji.
Okolicznością wybitnie niesprzyjającą była również „pułapka zadłużenia” zagranicznego, w której Polska się znalazła w wyniku niefortunnej polityki ekipy Edwarda Gierka, dążącej do modernizacji w oparciu o kredyty zagraniczne. Dług narastał wskutek zawieszenia ich spłat w końcu XX wieku. Nieuchronnie tworzyło to stosunki zależności władz polskich wobec wierzycieli, tym dotkliwszej, że działo się to w czasach zaniku ducha międzynarodowej solidarności, tak charakterystycznej dla powojennych lat Planu Marshalla. 
Podobnie, czynnikiem niekorzystnym dla Polski był fakt, iż gigantyczne trudności zjednoczenia Niemiec niemal całkowicie wyłączyły je z europejskiej sceny politycznej. Brakło im energii i środków dla szerszych inicjatyw i działań na arenie międzynarodowej. W dodatku realizowały one niezwykle kosztowną i pozbawioną atrakcyjności formę owego zjednoczenia, bliższą aneksji niż partnerskiej kooperacji. Paradoksalnie, jedna z najbardziej uspołecznionych w świecie, najsilniejsza w Europie, gospodarka niemiecka dała światu we Wschodnich Niemczech odstraszający przykład transformacji ustrojowej. 
Dla uzmysłowienia sobie, jak ważny to był fakt dla polskich przemian, przypomnijmy, że trwająca parę dziesięcioleci imponująca dynamika gospodarki niemieckiej połączona z wysokim poziomem uprawnień pracowniczych (partycypacja w zarządzaniu) sprawiały, że niemiecki model ustrojowy przez długie lata był w Europie, także w Polsce, niezwykle popularny. W swej głośnej książce Siedem kultur kapitalizmu Hampden-Turner i Trampenaars z entuzjazmem pisali o zaletach tej gospodarki, której cechy – niska inflacja, silna waluta i rozwój połączony z wysoką opieką społeczną – udzielały się całej Unii Europejskiej. 
Autorzy ci nie zdawali sobie jednak sprawy, że pisali o takich Niemczech, które szybko odchodziły w przeszłość. Właśnie w latach dziewięćdziesiątych Niemcy dokonały głębokiej reorientacji swej polityki, zwłaszcza polityki gospodarczej. Przypomnijmy, że wówczas EWG przeobraziła się w Unię Europejską, której swoistą konstytucją stał się Traktat z Maastricht. I nie francuski socjalista, ówczesny szef Komisji Europejskiej, Jaques Delors, lecz Niemcy określili zasadniczą treść Traktatu. Wiadomo też, że Niemcy mieli decydujący głos także w formułowaniu traktatu amsterdamskiego znanego pod nazwą Paktu Stabilizacji i Wzrostu. Oczy Niemiec były wówczas zwrócone na zachód, na Francję i Wielką Brytanię. Jeśli Wschód ich interesował, to raczej Rosja, a nie świat znajdujący się tuż za Odrą i Nysą. Pisząc książkę na początku lat dziewięćdziesiątych, autorzy holenderscy byli błędnie przekonani, iż Niemcy miały szansę odegrania podobnie dominującej roli w Europie, jak Stany Zjednoczone w latach powojennych. Sądzili, że Niemcy do takiej roli predestynują dwie okoliczności. Po pierwsze, niemal w całej Europie niemiecki model gospodarczy był bardziej popularny niż model kapitalizmu anglosaskiego. Dla krajów postkomunistycznych, łącznie z Rosją, niemiecki model gospodarczy miał być zatem swego rodzaju trzecią drogą między komunizmem i kapitalizmem anglosaskim. Po drugie, uważali, iż Niemcy mogłyby łatwiej zdobyć się na coś zbliżonego do Planu Marshalla, gdyż, w przeciwieństwie do Stanów Zjednoczonych, od lat obciążonych deficytem handlowym, wysuwały się na czoło jako potęga eksportowa z „chroniczną” nadwyżką. Wspominaliśmy już, że NRF zajęła się tylko Niemcami Wschodnimi, co okazało się niezwykle kosztowne, a zarazem niefortunne. 
I właśnie w tym czasie Niemcy weszły na drogę pół-stagnacji, tracąc przekonanie do własnego modelu. U siebie i na zewnątrz poczęły forsować surową politykę monetarną i cięć socjalnych. Pod tym względem nie ma zasadniczej różnicy między ministrem finansów w rządzie Helmuta Kohla, Theo Weiglem i socjaldemokratycznym ministrem Hansem Eichelem. Zdaniem wielu obserwatorów, to w wyniku tej polityki niemiecka gospodarka cierpi na zaraźliwą „eurosklerozę”. Trzeszczeć więc zaczęło w szwach rozbudowane w czasie wysokiej koniunktury niemieckie państwo opiekuńcze. 
Z innym wzorcem, również popularnym w Polsce, modelem szwedzkim sprawa jest mniej jednoznaczna. I on bowiem w dość decydującym momencie utracił swój blask, gdyż gospodarka szwedzka przeżyła w pierwszych latach ubiegłej dekady najgłębszy kryzys od czasu Wielkiej Depresji lat trzydziestych. Trudno było przewidzieć, że okaże się ona względnie krótkotrwała, gdyż model szwedzki znalazł się wówczas pod bardzo silnym ogniem krytyki. Recesję szwedzką okrzyczano jako wyraz ostatecznego kresu samego modelu. 
II. Szwedzka alternatywa
Czy Polska mogła w 1989 r. lub później obronić swą niezależność, wybierając inną drogę niż wyznaczana przez oligarchiczną triadę? Czy istniała alternatywa wobec tego, co niósł ze sobą Plan Balcerowicza? Według oficjalnej, natrętnie powtarzanej wersji, innej opcji nie było. Ostatnio bardzo kategorycznie wypowiedział się na ten temat także Prezydent Aleksander Kwaśniewski. Na pytanie: ”czy można było lepiej i mniejszym kosztem?” odpowiedział: „Sądzę, że tak, ale dzisiaj wszyscy są mądrzy. A nikt nie był taki mądry wcześniej”. Otóż, moim zdaniem, ani dzisiaj nie wszyscy są mądrzy, ani nie jest prawdą, iż wcześniej, czyli w czasie decydujących wyborów, „nikt nie był taki mądry”. Jak zobaczymy niżej, było ich wielu.
 Powróćmy jednak do początków transformacji. Zapomina się lub przemilcza, że poszukiwano alternatywy. Właśnie w 1989 r. dużą popularność modelu szwedzkiego postarano się przełożyć na język praktyczny. Mianowicie, podjęto wysiłek zbadania co z tego modelu dałoby się w Polsce zastosować. Już na przełomie stycznia i lutego 1989 r., z ramienia Konsultacyjnej Rady Gospodarczej (ciała doradczego rządu) do Sztokholmu udała się studyjna grupa dziewięciorga ekonomistów w składzie: D. Gotz-Kozierkiewicz, A. Kwieciński, M. Malawski, B. Miedziński, J. Mujżel, K. Porwit, M. Rutkowski, K. Szyndzielorz, M. Święcicki. W wyniku tej wizyty powstał obszerny, ponad 70-stronicowy raport dość szczegółowo omawiający możliwości wykorzystania w Polsce doświadczeń tego kraju. Brak informacji, dlaczego raport został wydany (w formie powielonej) dopiero w czerwcu 1989 r. Chociaż lektura raportu sprawia wrażenie, że pisano go na gorąco, nie wiemy czy i komu go dostarczono podczas obrad Okrągłego Stołu, a nawet czy krążył wcześniej w formie maszynopisu. 
Parę myśli tego raportu warto przypomnieć. Zasadnicze rozpoznanie autorów było następujące: „Gospodarka szwedzka funkcjonuje w warunkach ostrych rygorów efektywnościowych narzuconych przez rynek międzynarodowy. Z tego, m. in. powodu nie ma w niej miejsca na paternalizm w stosunku do przedsiębiorstw czy branż trwale nieefektywnych. Jednak nawet olbrzymie programy restrukturyzacyjne, jak np. likwidacja całego praktycznie przemysłu stoczniowego (do niedawna uchodzącego za jeden z najnowocześniejszych na świecie), przebiegają tam w warunkach spokoju społecznego, mimo stale utrzymującej się znacznej siły związków zawodowych. Tajemnica sukcesu tkwi w tym, co Szwedzi nazywają aktywną polityką zatrudnienia. Zamiast przeznaczać pieniądze na zasiłki dla bezrobotnych, najpierw szuka się możliwości pracy dla potencjalnych kandydatów na bezrobotnych. Spośród pracowników zlikwidowanych stoczni nikt nie został pozostawiony własnemu losowi (...). Radykalizm gospodarczy współistnieje w Szwecji z solidaryzmem społecznym a filozofia rozwiązywania sytuacji konfliktowych jest zaprzeczeniem thatcheryzmu. W Anglii likwidacja nierentownych przedsiębiorstw przeważnie pociąga za sobą wzrost bezrobocia a co za tym idzie strajki i napięcie społeczne”. Autorzy zwracają uwagę na to, że likwidacji przemysłu stoczniowego dokonali socjaldemokraci, gdy sprawujący wcześniej konserwatyści subsydiowali ten przemysł. W przestrzeganej w Szwecji zasadzie „równej płacy za równą płacę”, niezależnie od kondycji firmy na rynku, autorzy dostrzegli interesujący mechanizm automatycznej restrukturyzacji gospodarki. Konfrontują ponadto realia szwedzkie z polskimi w odniesieniu do takich kwestii, jak: stosunek podstawowych sił społecznych do zmian strukturalnych w przemyśle, pojmowanie priorytetów w procesie zmian strukturalnych, mechanizmy zmian strukturalnych oraz ich aspekty finansowe, zarządzanie przedsiębiorstwami oraz struktura instytucjonalna sterowania przemysłem. Konfrontacje te świadczą o nad wyraz pragmatycznym podejściu autorów do zadania.
Ogólne przesłanie adresowane do władz polskich robi wrażenie, jak gdyby chciano dochować wierności późniejszej Konstytucji RP: „Dostrzec można zatem znaczne podobieństwo między wartościami, którym podporządkowana jest polityka gospodarcza i społeczna socjaldemokratów w Szwecji oraz tymi, które urzeczywistniamy lub staramy się urzeczywistnić w Polsce: pełne zatrudnienie, płaca uzależniona od wkładu pracy, bezpieczeństwo socjalne. Tym bardziej doświadczenia szwedzkie warte są przestudiowania, a niektóre z nich mogą być bezpośrednio użyteczne dla procesu reform gospodarczych oraz bieżącej polityki”.
Nie wiadomo dlaczego omawiany dokument został całkowicie zignorowany. Jest zastanawiające, że także uczestnicy studyjnej wycieczki do Szwecji, a później biorący udział w obradach Okrągłego Stołu (prof. J. Mujżel i M. Święcicki) ani razu nie odwołali się do szwedzkiego doświadczenia.
III. Szok bez terapii
Podstawowe decyzje, które zapadły jesienią i zimą 1989 r. określane są jako polski Big Bang (wielkie uderzenie) lub częściej – szokowa terapia. 
Główne założenia programowe nowego rządu przedstawiono w październiku 1989 r. (opublikowane w „Rzeczpospolitej” jako dodatek broszurowy). Oto główne przesłanie: „Polska gospodarka wymaga zasadniczych zmian systemowych. Ich cel to budowa systemu rynkowego zbliżonego do tego, jaki istnieje w krajach wysoko rozwiniętych. Musi to nastąpić szybko, za pomocą działań radykalnych, aby jak najbardziej skrócić uciążliwy dla społeczeństwa okres przejściowy. Do wyboru tej drogi skłaniają również złe doświadczenia powierzchownych reform w latach osiemdziesiątych (...). Żadne działania doraźne nie są w stanie zmienić sytuacji. Tylko odważny zwrot na miarę historycznego wyzwania, przed jakim stanęła Polska, pozwoli jej na wydźwignięcie się z zapaści cywilizacyjnej, na budowę ładu odpowiadającego społecznym oczekiwaniom”.
Obecnie, gdy tylko 6% respondentów Diagnozy 2003 dobrze ocenia zmiany systemowe, jakie dokonały się w Polsce, słowa o ładzie odpowiadającym społecznym oczekiwaniom brzmią jak szyderstwo. Mistyfikacja polegała na tym, iż ogólne pojęcie krajów wysoko rozwiniętych właściwie likwidowało zasadnicze wybory pomiędzy różnymi systemami istniejącymi wewnątrz tej grupy: na przykład, pomiędzy modelem szwedzkim, niemieckim (społeczna gospodarka rynkowa) czy anglosaskim. Szybko okazać się miało, że chodziło o naśladowanie wzorów zza Atlantyku, i to tych funkcjonujących nie w realnym świecie, lecz w anglosaskich podręcznikach. Wskazuje na to już sposób artykulacji podstawowych zmian systemowych zapowiedzianych w wyżej cytowanym dokumencie ekipy Leszka Balcerowicza. Oto najważniejsze:
•	Przekształcenia własnościowe zbliżające strukturę własności do istniejącej w krajach wysoko rozwiniętych.
•	Zwiększenie samodzielności przedsiębiorstw państwowych.
•	Pełne wprowadzenie mechanizmu rynkowego, a w szczególności swobodę stanowienia cen oraz likwidację reglamentacji i obowiązkowego pośrednictwa.
•	Stworzenie warunków dla konkurencji wewnętrznej przez politykę antymonopolową oraz pełną swobodę tworzenia nowych przedsiębiorstw.
•	Otwarcie gospodarki na świat przez wprowadzenie wymienialności złotego (...).
•	Uruchomienie rynku kapitałowego.
•	Utworzenie rynku pracy.
1. „Byliśmy jak barany”
Jak miało się później okazać, była to jedyna całościowa ekspozycja programu, który później zwykło się nazywać Planem Balcerowicza. W końcu grudnia 1989 r. Sejm, w którym przewagę mały partie i stronnictwa starego układu, niemal jednogłośnie uchwalił przedstawione przez rząd ustawy operacjonalizujące powyższy program. Weszły one w życie z dniem 1 stycznia 1990 r. Forma prezentacji Planu Balcerowicza oraz pośpiech w uchwalaniu uniemożliwiły opinii publicznej odczytanie jego istotnej treści, a zwłaszcza skokowego charakteru operacji. Nad ostateczną wersją programu nie było, nie mogło być w tych warunkach, rzeczywistej publicznej debaty na miarę historycznej wagi podejmowanych decyzji. 
Nawet w tej ekspresowej debacie jednak nie było oznak euforii. Zarówno ten fakt, jak i zdumiewająco trzeźwy wykrzyknik, jakim zwycięstwo w czerwcowych wyborach przyjął Lech Wałęsa („Na nasze nieszczęście, wygraliśmy!”), przeczą częstemu tłumaczeniu przyjęcia nazbyt radykalnego programu społeczną euforią, jaka powstała wskutek niespodziewanego zwycięstwa wyborczego „Solidarności”. Zwłaszcza w czasie przyjmowania Planu Balcerowicza nastroje były minorowe. Dał im wyraz Jacek Moskwa pisząc a łamach „Rzeczpospolitej”, że „nastroje oscylują między zaufaniem do rządu Tadeusza Mazowieckiego a rosnącym niepokojem, co przyniosą najbliższe tygodnie. Publiczna dyskusja może te nastroje pogłębić”. Poseł Stronnictwa Demokratycznego Tadeusz Bień już wówczas przestrzegał, że „społeczeństwo jest podminowane, nie wie, czego się ma spodziewać. Panuje atmosfera zagrożenia ekonomicznego i egzystencjalnego”. Słowa te wypowiedział w debacie sejmowej nad pakietem ustaw Balcerowicza. I nie były one wcale odosobnione. Aż blisko 70 posłów zadawało pytania, wyrażało wątpliwości i odpowiadało im poza wicepremierem Balcerowiczem aż 13 członków rządu. Zdaniem publicysty, posłowie wyrażali obawy, „czy program rządowy – wskutek odżegnywania się od wszelkiego interwencjonizmu państwowego – nie jest swoim ostrzem skierowany przeciwko ludziom pracy, nastawiony zaś na przysporzenie korzyści tym, którzy są zasobni w kapitał”. 
W świetle tych faktów odnosi się wrażenie, że parlamentarzyści, mimo licznych zastrzeżeń, woleli wierzyć, że wchodzimy – jak zapewnił główny autor programu – w erę „życia udanego, miast udawanego” i zagłosowali in gremio za przedstawionym Planem. Wiele lat później, ówczesny wicemarszałek Sejmu Aleksander Małachowski (2001) ujął to lapidarnie: „Byliśmy trochę jak barany prowadzone na rzeź i łatwo ulegaliśmy obietnicom polityków, mających decydujący głos w praktycznym wcielaniu w życie szkodliwych rozwiązań. Pamiętam jak łatwo, jeszcze w Sejmie Kontraktowym, zgodziliśmy się na szokową terapię Balcerowicza (...). Jedyne, na co potrafiliśmy się zdobyć, to była napisana przez Ryszarda Bugaja uchwała, stawiająca rządowi pewne warunki i wymogi co do tej terapii (...) Balcerowicz (...) i jego mentor, profesor (Jeffrey) Sachs, zwyczajnie nas, posłów bez doświadczenia, oszukali...”. Formalnością było zawiadomienie związków zawodowych. Zresztą wiele wskazuje, że Wałęsa (przewodniczący NSZZ „Solidarność”) zaakceptował Plan zanim opracowano jego ostateczną wersję. Po prostu skorzystano z ogromnego zaufania, którym społeczeństwo darzyło pierwszy rząd niekomunistyczny.
2. Skala „przestrzelenia”
Plan Balcerowicza składał się właściwie z dwóch różnych programów: stabilizacji oraz zmian systemowych. Pierwszy miał polegać głównie na środkach przywracających równowagę rynkową, a zwłaszcza redukujących inflację. Z tego punktu widzenia najważniejsze były trzy stabilizujące „kotwice”: natychmiastowa wewnętrzna wymienialność złotego przy jego głębokiej dewaluacji (ustalono sztywny kurs wymienny złotego do dolara na poziomie 9500 zł, który obowiązywał 16 miesięcy), drastycznie niska stopa indeksacji płac oraz równie drastyczny podatek od ponadnormatywnego wzrostu płac (popularnie zwany „popiwkiem”). W styczniu 1990 r. stopa indeksacji wyniosła 0,3, a w następnych miesiącach tylko 0,2, co oznaczało, że kompensowano płacobiorcom tylko 30% lub 20% rzeczywistej inflacji. Ceny wzrosły w tym miesiącu o prawie 80%, co oznaczało, że ponad 50% wzrostu cen nie zrekompensowano. „Popiwek” zaś dochodził niekiedy do 500% w stosunku do wzrostu funduszu płac. Do tych trzech kotwic należy dodać wprowadzenie wysokiej stopy procentowej od kredytów, chociaż nie zdołano doprowadzić do natychmiastowego ustalenia jej dodatniej wartości. Z drugiej strony, nie rewaloryzowano (lub rewaloryzowano tylko w małej części) oszczędności bankowych. Poważne konsekwencje miał też kilkakrotny wzrost cen nośników energii.
Skutki Planu w pierwszym i drugim roku były, poza paroma wyjątkami, bardzo dalekie od oczekiwanych. Do wyjątków należała natychmiastowa równowaga na rynku towarów. Drastyczny wzrost cen oraz skurczenie się realnych oszczędności sprawiły, że półki sklepowe zapełniły się błyskawicznie. Osiągnięciem było szybkie przestawienie się firm przemysłowych z rynków wschodnich na zachodnie. Wzrost eksportu na Zachód zrekompensował spadek eksportu do krajów RWPG. Może nadmiernym sukcesem stało się zrównoważenie budżetu państwa (w 1990 r. osiągnięto nawet pewną nadwyżkę). Inne korzyści wynikające z drastycznego zaostrzenia ograniczeń budżetowych firm miały się ujawnić w dłuższym okresie.
„Przestrzelenie” programu okazało się jednak kolosalne. Prognozy i założenia rozmijały się z wynikami najczęściej o kilkaset procent. Oto zestawienie najważniejszych rozbieżności. Roczna stopa inflacji miała być już pod koniec 1990 r. jednocyfrowa. Wynik ten osiągnięto dopiero po dziewięciu latach. Za cały rok 1990 inflacja wyniosła blisko 600%. PKB miał spaść w tym roku o 3%, spadek zaś wynosił ponad 11% w pierwszym roku realizacji, a w drugim o dalsze ponad 7%. Spadek produkcji przemysłowej prognozowano na 5%, a wyniósł pięciokrotnie więcej – spadła o 25%. Był to głównie skutek drastycznego spadku produkcji o 30% w pierwszym miesiącu realizacji programu. Bezrobocie miało wynieść ok. 400 tys. osób i być tymczasowe, wzrosło zaś w pierwszym roku do ponad miliona, w drugim do dwóch, następnie zbliżyło się do trzech milionów osób. Do tego należałoby doliczyć sporą liczbę osób, które przeszły na wcześniejszą emeryturę lub zbyt łatwo otrzymały status rencisty. Płace realne zamiast kilku procent, obniżyły się w pierwszym roku o ponad jedną trzecią i spadały aż do 1994 r. 
Wskutek spadku względnych cen na produkty rolne, w porównaniu do artykułów przemysłowych, dochody rolników uległy redukcji w pierwszym roku do ponad połowy, a w następnym jeszcze o jedną piątą. Dochody rolników po chwilowym wzroście pod koniec dekady ponownie spadły do poziomu niewiele wyższego niż w czasie pierwszego szoku. Płace realne osiągnęły poziom sprzed „szokowej terapii” dopiero w okolicach roku 2001.
W świetle tych danych nie dziwi fakt, iż już w połowie 1990 r. socjolog i polityk społeczny poważnie się zastanawiał na łamach „Tygodnika Solidarność” nad tym: Dlaczego może upaść rząd Mazowieckiego? 1990). Autorka wychodziła bowiem z założenia, że „Obywatele Rzeczypospolitej Polskiej o tyle zainteresowani są restauracją kapitalizmu, o ile jego polska wersja (...) zapewni w stosunkowo krótkim czasie awans cywilizacyjny społeczeństwu jako całości, a przynajmniej jego zdecydowanej większości. Koncepcja, w której awans ów jest ofertą dla nielicznych, nie może liczyć na trwałe poparcie”. Rosnącą falę protestów Lech Wałęsa umiejętnie wykorzystał w prezydenckiej kampanii wyborczej. Pokonał jednak łatwiej Tadeusza Mazowieckiego niż mało znanego reemigranta, Stana Tymińskiego. Rozpoczął się okres rozwiązywania kryzysów politycznych przez częste zmiany ekip rządzących (Wałęsa określał premierów mianem „zderzaków”, skazanych na częstą ich wymianę służącą jako substytut zmiany polityki). W ciągu zaledwie sześciu lat Polska miała sześciu premierów i nie mniej ministrów finansów.
IV. Nowa struktura społeczna
Do jakiego stopnia ów szok był nieuchronny? Pogląd autora tego tekstu jest następujący. Ze względu na wysoką inflację, trudno było uniknąć recesji adaptacyjnej o skutkach zbliżonych do tych, które rząd przewidywał, opracowując program. Błąd jednak polegał na tym, iż rząd zastosował tak drakońskie środki, jak gdybyśmy znajdowali się w fazie rozpasanej i postępującej hiperinflacji ciągle kreującej pusty pieniądz. Tymczasem wywołana uwolnieniem cen żywności miesięczna inflacja była wprawdzie wysoka (w październiku wyniosła ponad 50%), ale już w końcu roku 1989 szybko spadała (do 23 i 18%). Już z tytułu tego faktu nie można było jej określać jako hiperinflacji. A co najważniejsze, właśnie inflacja zlikwidowała pod koniec tego roku nadwyżkę „pustego” pieniądza, co też autorzy programu przeoczyli, dokonując „konfiskaty” pieniądza prawdziwego. 
Rozbieżność między projekcją i wykonaniem wynikała więc głównie ze złego odczytania przez rząd i ekspertów szybko zmieniającej się sytuacji, a przede wszystkim z niedostatków sztuki przewidywania. 
Z początkiem roku 1990 podjęto kilka ważnych działań oznaczających zmiany systemowe. Przede wszystkim radykalnie zmniejszono bariery celne, co miało daleko idące konsekwencje. Mawiano wówczas, że Polska stała się, zaraz po Hongkongu, najbardziej leseferystycznym (wolnohandlowym) krajem świata. Konkurencja zagraniczna wywoływała podwójne skutki: na mocniejszych firmach krajowych wymuszała restrukturyzację, ale i zwiększała bezrobocie przez zalew tanich produktów, wwożonych bez cła i obciążeń podatkowych, a często także nie ponosząc kosztów czynszu lokalowego. Symboliczne cła oraz niesprawny aparat skarbowy, nieskory i niezdolny do ściągania podatków, łącznie z samouwłaszczaniem się nomenklatury oraz żywiołową małą prywatyzacją (aptek i małych zakładów produkcyjnych), stworzyły prawdziwe Eldorado dla handlu bazarowego. Korzystali na tym nowi przedsiębiorcy, konsumenci, tracił państwowy przemysł wytwórczy, handel spółdzielczy i państwowy oraz rzemiosło, które uległo zdziesiątkowaniu.
Wskutek głębokiej recesji, z jednej strony, oraz nadzwyczajnej ekspansji sektora prywatnego z drugiej, w latach 1990-1993 dokonała się „prawdziwa rewolucja w dochodach” (wyrażenie Czesława Bywalca). Udziały poszczególnych grup ludności w jej ogólnych dochodach zmieniły się jak w tablicy 1:
Tablica 1. Struktura dochodów ludności w latach 1989 i 1993
Wyszczególnienie	1989	1993	
Dochody ludności ogółem	100,0	100,0	
w tym:			
wynagrodzenia	46,2	28,2	
świadczenia pieniężne	15,7	20,1	
dochody rolników indywidualnych	13,5	6,3	
Dochody z działalności gospodarczej poza rolnictwaa	7,2	17,5	
Źródło: C. Bywalec, Poziom życia społeczeństwa polskiego na tle procesów transformacji gospodarczej (1989-1993) Studium przygotowane na zamówienie INE PAN 1995; oparte na Rocznikach Statystycznych, 1993 i 1994 oraz na obliczeniach własnych i szacunkach Bywalca dot. roku 1993.
Uwaga: a Obejmują dochody z działalności gospodarczej właścicieli i współwłaścicieli zakładów osób fizycznych, spółek, fundacji oraz jednostek prywatnych, pomniejszone o wydatki na inwestycje związane z produkcją oraz przyrostem zasobów na rachunkach pieniężnych.
Powyższe liczby Czesława Bywalca publikowano parokrotnie, także w języku niemieckim. Skoro nikt ich nie zakwestionował, można je przyjąć jako odpowiadające z grubsza rzeczywistości. Może nawet jeszcze ją upiększają, gdyż był to okres rozkwitu szarej lub czarnej strefy, a więc i powstawania później dopiero ujawnianych fortun. Ukazują one rewolucję w dochodach wyjątkowo głęboką. Z liczb tych wynika, że udział w dochodach ludności płacobiorców spadł z poziomu niewiele niższego niż połowę, do poziomu zaledwie o parę procent powyżej jednej czwartej. Bardziej niż o połowę spadły dochody rolników indywidualnych. Dochody zaś „zyskobiorców” (nawet pomniejszone o nakłady inwestycyjne) wzrosły dwuipółkrotnie. W warunkach pokojowych była to zmiana struktury dochodowej (oraz społecznej) wręcz bezprecedensowa. 
Znaczny wzrost udziału w dochodach transferów socjalnych nie oznaczał poprawy losu ludzi żyjących „na garnuszku” państwa. Był to bowiem wzrost udziału w pomniejszonym o prawie jedną piątą PKB przy nagłym wzroście klientów kasy państwowej. Wydatki te kryły w sobie nową rzeczywistość około trzech milionów bezrobotnych oraz przedwczesnych emerytów i nierzadko „naciąganych” rencistów, których dochody minister pracy Jacek Kuroń starał się chronić.
W świetle powyższego, uzasadnione wydaje się twierdzenie, iż operacja szokowa, mająca głównie na celu stabilizację gospodarki, stała się skutecznym narzędziem tworzenia nowej struktury społecznej, struktury kapitalizmu pierwotnej akumulacji kapitału. Spauperyzowane zostały dwie podstawowe klasy społeczne płacobiorców i rolników. Nowa klasa posiadaczy nie powstawała według podręcznikowych kanonów ciężkiej pracy, zwiększania wydajności, purytańskiej oszczędności i akumulacji nadwyżki.
Liczba nowych przedsiębiorstw prywatnych podwoiła się. Wszelako, jak podaje Domański, wśród przedsiębiorców prywatnych aż 38% stanowili pracownicy fizyczni (bez kwalifikacji 21%, oraz wykwalifikowani 17%). Był to zatem proces rodzenia się stanu średniego o obliczu szczególnie zacofanym. Tym m.in. tłumaczy się znaczne pogorszenie warunków pracy w sektorze prywatnym. Ponieważ zaś związki zawodowe, przede wszystkim „Solidarność”, roztoczyły parasol nad tak dotkliwymi społecznie przemianami, recesja drastycznie osłabiła tę reprezentację pracowniczą. 
Niezależnie więc od rzeczywistych intencji twórców i realizatorów programu była to nie tyle recesja transformacyjna, postrzegana jako nieuchronny koszt wielkich przemian, lecz transformacja recesyjna, czyli wielka przemiana społeczna dokonana za pomocą recesji jako narzędzia tworzenia spolaryzowanego społeczeństwa. Dalszy proces polskiej transformacji polegał raczej na petryfikacji („konsolidacji”) tego typu społeczeństwa, niż na naprawianiu skutków „przestrzelenia”.
1. Tak być nie musiało
Wiele rozpraw i debat poświęcono odpowiedzi na pytanie, czy tak głęboka recesja (określano ją także jako kryzys, zapaść lub depresja) była konieczna, czy konieczny był aż taki spadek produkcji i dochodów ludności. Dość powszechnie zaakceptowano, wspomniane wyżej, a wprowadzone przez J. Kornaia, pojęcie recesji transformacyjnej, sugerujące, że była ona koniecznym skutkiem przemian. Ostatecznie, wielu ekonomistów i polityków godziło się na opinię o ewentualnym „przestrzeleniu”, co jednak tłumaczono pionierskim charakterem zmian przedsięwziętych w Polsce. 
W ten sposób przedstawia tę sprawę, jak widzieliśmy wyżej, prezydent Aleksander Kwaśniewski. Ale powtórzmy. Przeciwników koncepcji „skoku” w gospodarkę rynkową było wielu. I to jacy? Nawet George Soros, który sprowadził Jeffreya Sachsa do Warszawy, publicznie się zastanawiał, czy nie byłoby rozsądniej rozdzielić reformy. Najpierw ograniczyć się do „wolnych cen i indeksacji płac”, a dopiero potem zabrać się za zasadniczą reformę stabilizacyjną. Nawet nie wspominał tymczasem o prywatyzacji. Nade wszystko jednak uważał, że zachowane muszą być reguły demokracji („niezwykle ważne jest, by ta alternatywa była przed społeczeństwem jasno zarysowana. Ludzie i rząd powinni zdecydować, który wariant rozwoju sytuacji wybierają”). Podobne propozycje wysuwał były wieloletni pracownik MFW, człowiek o wielkim doświadczeniu, dr Marcin Wyczałkowski. W memoriale przeznaczonym dla władz, wskazywał na organizacyjne trudności zmiany systemu, radził „wyeliminować inflację przed rozpoczęciem reformy” i naciskał na „konieczność powolniejszej, stopniowej zmiany systemu i prywatyzacji”. A już w lipcu 1990 r. skierował do L. Balcerowicza list zawierający krytykę wcielanego programu oraz propozycje alternatywne. Zarówno te wczesne teksty, jak i wiele późniejszych pozostały bez echa.
„Był taki mądry” – parafrazując słowa Aleksandra Kwaśniewskiego – Kazimierz Łaski (były prorektor SGPiS, od 1968 r. zamieszkały w Wiedniu), który podnosił kwestię zmian ustrojowych. Sugerował „mieszankę typu południowokoreańskiego czy wcześniej japońskiego”, w czym widział ”umiejętne łączenie najlepszych cech gospodarki rynkowej i prywatnej z najlepszymi cechami interwencjonizmu państwa”. Później zaś, już w reakcji na Plan Balcerowicza, opracował dla swego ucznia, kierującego Centralnym Urzędem Planowania, Jerzego Osiatyńskiego, ekspertyzę, w której dość dokładnie przewidział skalę spadku produkcji i PKB, jeśli Plan ten zostanie wdrożony. Jacek Rostowski z London School of Economics, wówczas doradca rządowy, publicznie zrugał Łaskiego, radząc mu, by odświeżył sobie podręcznikowe wiadomości.
Obrońcy polskiej koncepcji transformacji przez głęboką recesję powołują się na fakt, iż większość krajów postkomunistycznych podążała podobną drogą, co ma świadczyć o pewnej prawidłowości. Ale może też świadczyć o oportunistycznej imitacji tych innych krajów, na straży której stały działania Międzynarodowego Funduszu Walutowego. Przeciwnicy Big Bangu od dawna odwołują się do imponującego doświadczenia chińskiego, którym przechodzenie do prywatnej gospodarki rynkowej nie przeszkadza osiąganiu nieprzerwanie wysokiej stopy wzrostu PKB, co trwa już od ponad ćwierć wieku. Niewiele gorszymi rezultatami może się poszczycić także Wietnam. Te przykłady jednak odrzuca się na zasadzie dwóch argumentów. To skrajnie zacofane, przeważnie rolnicze kraje o małym sektorze przedsiębiorstw państwowych. Nie miały więc wielkiego problemu niedostosowania produkcji do potrzeb ujawnianych na rynku. A po drugie, odbywa się to w warunkach władzy autorytarnej, jeśli nie totalitarnej, co w naszym regionie byłoby nie do pomyślenia. 
Wprawdzie argumenty te są dla autora tego tekstu mało przekonywające, gdyż zwłaszcza w Polsce na straży trzymania się gradualistycznych Porozumień Okrągłego Stołu oraz wyborczych deklaracji starego i nowego układu mogły stanąć oba silne, wówczas względnie samodzielne organizacje związkowe. Po stronie „Solidarności” właśnie społeczne skutki operacji szokowej (głębokiej recesji) ułatwiły „wojnę na górze” i doprowadziły do rozkładu (rozdrobnienia) sceny politycznej. Ale ci, którzy odrzucają doświadczenie Chin i Wietnamu, na wyżej wskazanej podstawie, stają się pozbawieni jakichkolwiek argumentów w odniesieniu do najwyżej rozwiniętego kraju pokomunistycznego – Słowenii. Wydana przez Bank Światowy obszerna książka zbiorowa o transformacji systemowej tego kraju daje świadectwo mądrości tamtejszych elit władzy. W Słowenii także znalazła się grupa ekonomistów z J. Sachsem, która proponowała stabilizację za pomocą szokowej terapii. Proponowano sztywny kurs wymienny jako kotwicę, odpowiadającą mu politykę monetarną, zrównoważony budżet, zagraniczną pomoc finansową, sterowaną przez rząd restrukturyzację przemysłu wytwórczego i systemu bankowego. Po ostrej debacie, wycofania się z rządu jednego z architektów reformy, zwolennika drogi ewolucyjnej, wicepremiera Joze Mencingera, obrano ostatecznie drogę przemian stopniowych i Słowenia najlepiej wśród krajów tego regionu na tym wyszła. Ma najbardziej stabilną gospodarkę o wysokiej stopie wzrostu. Odpada też argument, że kraj ten korzystał z lepszych niż Polska warunków startu. Po opuszczeniu Jugosławii, zmieniając ustrój, Słowenia tworzyła jednocześnie państwowe organa suwerennego państwa. Była więc w podobnie trudnej sytuacji jak kraje nadbałtyckie. A i stan gospodarczej nierównowagi przypominał Polskę roku 1989. Inflacja w 1990 r. wyniosła tam ok. 3500%, by zaledwie po pięciu latach spaść do jednocyfrowej, nie pociągając za sobą wysokich kosztów społecznych. Nigdy nie poświęcano tam bezrobocia i wzrostu na ołtarzu możliwie najniższej inflacji. 
2. Demiurdzy: decydujący kwartet plus Jeffrey Sachs
Jak na rewolucję przystało, kreatorami (twórcami) nowej rzeczywistości stali się nowi ludzie na scenie politycznej, przy milczącej i biernej akceptacji polityków „na oślej ławce” posadzonych przez historię. Pierwsze lata transformacji, a zwłaszcza rok 1989, były okresem dużego marginesu swobody, jaki rzadko trafia się w historii. Decyzje określające kształty i kierunek dalszej ewolucji nowego systemu będą przez dziesięciolecia budzić zainteresowanie uczonych i polityków. Było to bowiem swoiste laboratorium tworzenia i powstawania polskiej odmiany kapitalizmu. W tak wyjątkowych sytuacjach wyjątkowo doniosła staje się rola jednostki lub jednostek. Spróbujmy odpowiedzieć na pytanie, które to jednostki wysunęły się na czoło i jak z owego dużego marginesu wyboru skorzystały. 
Uważam, że w wyborze zasadniczego kierunku przemian systemowych w Polsce decydującą rolę odegrały cztery indywidualności: charyzmatyczny premier Tadeusz Mazowiecki, jego bliski przyjaciel i szef doradców Waldemar Kuczyński, wicepremier i minister finansów Leszek Balcerowicz oraz Jacek Kuroń. Pierwszy był z wykształcenia prawnikiem, którego pisarstwo można zaliczyć do filozofii społecznej. Drugi i trzeci to ekonomiści, a Kuroń, mający wykształcenie pedagogiczno-historyczne, od lat działał jako dysydencki działacz i publicysta polityczny. Przyjrzyjmy się im nieco bliżej.
Premier i jego „zausznik”. Gdy późnym latem 1989 r. Tadeusz Mazowiecki szukał ekonomisty odpowiedzialnego w rządzie za gospodarkę, mawiał, iż poszukuje „swojego Erharda”. Potem ta analogia pojawiała się wielokrotnie, a przyznanie L. Balcerowiczowi w 1992 r. nagrody Fundacji im. Ludwiga Erharda ową analogię wzmocniło. A przecież nietrudno o zestawienie faktów wskazujących, iż Mazowiecki popełnił „kolumbowy błąd”– szukał wzoru w Bonn, a firmował wzory z Chicago i Waszyngtonu. 
Czy błąd ten popełnił nie będąc świadom konsekwencji swego wyboru, czy też w istocie szukał po prostu ekonomisty wolnorynkowego, a nazwisko Erharda kojarzyło mu się, nie z koncepcją społecznej gospodarki rynkowej, lecz ze skuteczną reformą pieniężną z wiosny 1948 r.? Trudno jest na to pytanie odpowiedzieć. Bowiem gdy Mazowiecki wyraził intencję swego rządu jako dążenie do społecznej gospodarki rynkowej, nie zyskał poparcia ze strony ekonomistów swego najbliższego otoczenia. L. Balcerowicz wielokrotnie ironizował na temat przymiotnika „społeczny”, a Kuczyński uznał ten przymiotnik za ustępstwo czysto słowne. Wskazywałoby to albo na rozbieżność opinii między premierem i jego ekonomistami, albo też na propagandowy tylko efekt użytego określenia. 
Jeśli zawierzyć precyzji wspomnień Kuczyńskiego, to Mazowiecki szukał i znalazł w osobie Leszka Balcerowicza nie tyle Erharda, co po prostu zwolennika gospodarki wolnorynkowej. Oto jak Kuczyński zapamiętał słowa T. Mazowieckiego skierowane do przyszłego wicepremiera i ministra finansów: „Potrzebny jest mi mój Ludwig Erhard. Będziemy walczyć z inflacją i przestawiać gospodarkę na normalne, wolnorynkowe tory. Czy Pan byłby gotów towarzyszyć mi w tej pracy?”.
Ci, którzy mówią o, wolnorynkowych torach jako normalnych, mają z reguły na myśli anglosaski model gospodarczy, znany ze skromnego zakresu „państwa opiekuńczego” i mocno ograniczonej interwencji państwa w gospodarkę. Bardzo to pasuje do poglądów Kuczyńskiego, który później przez szereg lat publikował na łamach „Wprost” komentarze pod wspólnym nadtytułem Zwierzenia monetarysty. Natomiast o poglądach ekonomicznych Mazowieckiego wiemy bardzo niewiele. Istotnie, w jego przemówieniach pojawia się wolny rynek, ale bezrefleksyjnie łączony ze społeczną gospodarką rynkową. Jednakże jego dawniejsze pisarstwo, styl myślenia, wielokrotnie manifestowana wrażliwość humanisty (zwolennika personalizmu Mouniera), linia ideologiczna „Więzi”, którą stworzył i redagował, późniejsze wyjście z Unii Wolności, której przewodził, poprzedzone w dodatku publicznym zdystansowaniem się od społeczno-gospodarczej polityki Leszka Balcerowicza, każą się raczej domyślać, że w decydującej chwili wyboru, z jednej strony miał on (a może i ma) nikłe pojęcie o dokonaniach Erharda, a z drugiej – że w tych sprawach był skazany na opinie swego doradcy ekonomicznego, Waldemara Kuczyńskiego. Wrażliwość humanisty musiała przegrać w zderzeniu z fachowcem. 
Oczywiście, Mazowiecki nie antycypował społecznych skutków Planu Balcerowicza, nie był o nich uprzedzony. Ale nawet po latach pisze o nich tak, jak gdyby były one zupełnym zaskoczeniem. W wywiadzie dla Torańskiej powiedział na przykład: „Ciężkie było dla mnie wyobrażenie sobie, że wielkie przedsiębiorstwa zaczną padać. W pewnym momencie, na początku 1990 r., już po wejściu ustaw wprowadzających gospodarkę rynkową, mój przyjaciel i doradca Waldemar Kuczyński powiedział do mnie: co jest, powinny już padać, a nie padają.! Tak wynikało z rachunku ekonomisty. Że niewydajne przedsiębiorstwa muszą upaść. Dostałem gęsiej skórki. Wiedziałem co to może oznaczać (...). Dla mnie to był wielki moralny dylemat. Przecież odzyskanie suwerenności dokonało się dzięki strajkom wielkich zakładów pracy w 1980 r. To one przecież wywalczyły „Solidarność”. Liczyłem na to, ze rozruch gospodarki wolnorynkowej będzie równoważyła polityka społeczna”. Jak widać Mazowiecki nadal nie zdaje sobie sprawy, że to nie był rachunek ekonomisty w ogóle, lecz tego szczególnego ekonomisty, ściślej – tych ekonomistów, którymi się otoczył. Odizolował się natomiast od innych ekonomistów, którzy alarmowali szczyty władzy, podkreślali, że dramatyczne skutki były łatwe do przewidzenia i wcale nie przemawiała za nimi historyczna konieczność.
Od Kuczyńskiego wiemy, że Mazowiecki źle zareagował na podsuwanego mu Jeffreya Sachsa. Nie wiadomo jednak czy tylko dlatego, że Sachs był nadmiernie pewny siebie, czy także ze względu na prostotę typowo wolnorynkowej recepty. Kuczyński stwierdza retrospektywnie, że opcja socjaldemokratyczna „zupełnie nie pasowała do potrzeb chwili (...) mówimy oczywiście o kwestii sporu i wyboru między polityką liberalną i socjaldemokratyczną. Wtedy był czas liberałów”. Ale czy Mazowiecki stanął przed takim wyborem, ale uważał, że musi tymczasem zawiesić swój „moralny dylemat”, czy też po prostu nie wiedział co czyni? Zapewne po trosze jedno i drugie.
Gospodarczy dyktator. O wyborze wicepremiera do spraw gospodarczych i ministra finansów oraz pozostałych członków gabinetu zadecydowało wiele przypadkowych czynników. Zwierzenia „zausznika” premiera, Waldemara Kuczyńskiego, ujawniają wielką rolę, jaką w takich historycznych chwilach odgrywają znajomości (wręcz notesy telefoniczne przyjaciół). Kuczyński dopiero powrócił z emigracji i w poszukiwaniu kandydatów do rządu sięgał do notesów kilku przyjaciół. Z zasadniczo różnych powodów odmówili: Witold Trzeciakowski, który nie akceptował marszu do wolnego rynku i Cezarego Jóżefiaka, który warunkował swą zgodę od gwarancji poparcia premiera dla bolesnych, a koniecznych posunięć oraz po odrzuceniu kandydatur kilku innych kandydatów (padały podobno nazwiska profesorów: Janusza Beksiaka, Witolda Kieżuna, Władysława Szymańskiego – wszyscy z SGH – oraz Janusza Gościńskiego z UW). Ostateczny wybór padł na Leszka Balcerowicza.
Wcześniej Balcerowicz był osobą mało znaną szerszej opinii publicznej. Dobrze się zapisał w środowisku ekonomistów jako inspirator i kierownik grupy opracowującej w 1981 r. najbardziej profesjonalny program reform. Trochę otarł się o „Solidarność”, ale zajęty nauką w działalności opozycyjnej prawie nie uczestniczył. Propozycja, którą początkowo odrzucał, zastała go, gdy przygotowywał się do dłuższego wyjazdu do Anglii jako wykładowca dość podrzędnego uniwersytetu londyńskiego. Nigdy nie kierował większym zespołem ludzkim, a jego zainteresowania wyglądały na czysto teoretyczne, nawet wówczas gdy pisał na tematy reform. Ku zaskoczeniu wielu osób, talent jego, a przede wszystkim charakter okazał się wielkiej próby. U podstaw jego kariery jako polityka gospodarczego leżały pryncypialność i upór w realizacji powziętych koncepcji. Po upływie zaledwie dwóch lat stał się jedną z najbardziej znanych, choć kontrowersyjnych osobistości w świecie – przez jednych szanowany, przez innych znienawidzony.
Chciałbym tu zwrócić uwagę na jedną cechę, która przy całej kontrowersyjności jego poglądów wyróżniała go korzystnie wśród polityków. Jeden z jego przyjaciół mówił o nim: „Leszek do dóbr doczesnych nie przywiązuje wagi. Jest człowiekiem głęboko etycznym. Stawia bardzo wysokie wymagania sobie i innym; w trakcie swego premierowania mógł np. kolegom coś załatwić, pomóc, składając podpis na jakimś podaniu etc. On takimi sprawami nigdy się nie zajmował; znajomości z nim nie można było wykorzystać dla załatwienia sobie czegokolwiek”. M.in. dzięki tym cechom jego postępowania, a także dzięki temu, że unikał łatwych obietnic, nawet zdecydowani przeciwnicy jego programu (należy do nich piszący te słowa) widzieli w nim męża stanu, odpowiedzialnego za losy kraju i gospodarki.
Z jakimi poglądami ekonomicznymi Balcerowicz wszedł do rządu i jakim pozostaje wierny? Już we wczesnych pracach Balcerowicz wnosił do rozważań ekonomicznych dużą dyscyplinę myślenia. Lubił definicje i systematyzowanie pojęć. Miał szanse na gruncie polskim być pionierem w upowszechnianiu i rozwijaniu porównawczej analizy systemów ekonomicznych. Samodzielne studia tej problematyki uwieńczył monografią: Systemy gospodarcze, która ukazała się (1989) na kilka miesięcy przed objęciem stanowiska wicepremiera i ministra finansów. 
W dziedzinie komparatystyki posiadł duży zasób wiedzy, także tej wskazującej, że nie istnieje jeden kapitalizm, lecz wiele jego odmian. W latach osiemdziesiątych XX wieku coraz wyraźniej preferował wersję konsekwentnie wolnorynkową. W książce tej szeroko potraktował problematykę alternatywnych mechanizmów koordynacji gospodarki oraz – szerzej niż w wielu podręcznikach zachodnich – problematykę własności, opierając się na neoliberalnej teorii praw własności. Zwraca jednak uwagę absolutny brak analizy problematyki podziału dochodów i majątku, równości i nierówności, czy – jak się teraz pisze – dystrybutywnej sprawiedliwości.
Dla późniejszej działalności Balcerowicza jako polityka gospodarczego bardzo istotny był charakter jego wcześniejszej krytyki systemu realnego socjalizmu. W rozprawce pt. Spór o pojęcie celów społecznych można znaleźć trafne uwagi krytyczne pod adresem tego systemu, a zwłaszcza ekonomii politycznej socjalizmu. Trafne było jego spostrzeżenie, iż w (komunistycznej) praktyce „interesem ogólnym” przykrywa się często interes władzy. Wszelako za najogólniejszą podstawę tej krytyki przyjmował generalne odrzucenie samego pojęcia celów społecznych czy też ogólnospołecznego interesu. To drugie pojęcie miałoby, jego zdaniem, sens tylko „w nierealnym świecie obfitości dóbr zwanym komunizmem. W świecie realnym pojęcie to jest puste”.
Balcerowicz włożył także wiele wysiłku, by – podobnie jak pojęcie interesu społecznego – skompromitować przymiotnik „społeczny” kwalifikujący model niemieckiej gospodarki rynkowej. Takie stanowisko musiało jednak w konsekwencji prowadzić do skrajnego indywidualizmu, negującego rolę państwa jako organizacji ogólnospołecznej. Pozostaje tylko interes władzy. Groźna dla wolności jednostki absolutyzacja celów ogólnospołecznych – to co innego niż interes społeczny pojmowany jako idea regulatywna.
Balcerowicz nie pisze tego wprost, ale jego rozumowanie w tej kwestii bardzo przypomina znany pogląd M. Thatcher, kwestionujący samo pojęcie (a więc istnienie) społeczeństwa. Jeśli jednak odrzuca się istnienie interesu ogólnospołecznego, to powstaje pytanie, czy gospodarka jest „grą o sumie zerowej”, tzn. gdy jedni zyskają, to inni muszą tracić? Jak więc rozumieć Balcerowicza, gdy w wielu enuncjacjach zakłada, że wzrost gospodarczy służy wszystkim grupom społecznym (podobnie jak przypływ morza sprawia, że wszystkie statki, małe i duże, podnoszą się). W teorii przedstawia się to jako coś w rodzaju kaskady (trickle down), działającej tylko wtedy, gdy o podziale decyduje rynek, a nie redystrybucja państwowa. Dlatego Balcerowicz odrzuca pojęcie sprawiedliwości społecznej, czasem po prostu unika tego tematu. Oto na przykład, gdy Adam Michnik mówi doń: „Pan wie lepiej, co jest lepsze dla ludzi”, Balcerowicz odpowiada: „Nie premier, tylko rynek wie lepiej”. Gotów jest uznać zaledwie fakt, iż: „ponieważ w rynku jest element przypadku, rezultaty rynkowej gry mogą nie być zgodne z powszechnym poczuciem sprawiedliwości”. 
Tu właśnie tkwi, w moim przekonaniu, nieuprawnione założenie, że na rynku „głosują” równi ludzie, a nie pieniądze, zwłaszcza te zgromadzone w wielkich korporacjach. Według niego, nie podział bogactwa decyduje o sile głosów, lecz konkurencja, bo – jak ujął to jeden ze zwolenników Balcerowicza – rynek jest merytokracją, czyli wymierza nagrody według zasług. 
Takie pojmowanie rynku prowadzi Balcerowicza do totalnej niechęci wobec ingerencji państwa w gospodarkę. Oto co podpowiada mu obserwacja różnych krajów: „wiele ułomności przypisywanych gospodarce kapitalistycznej wynika z tego, że jest ona tam za mało kapitalistyczna. Cechuje ją za duża ingerencja państwa, protekcjonizm, regulacja dostępu do rynku, koncesje, silna pozycja związków zawodowych i niestabilność polityczna”. Efektywny kapitalizm – to system w pełni rynkowy, nie popsuty ingerencją państwa. 
„Anestezjolog”. Powołanie Jacka Kuronia na stanowisko ministra pracy było jedną z najbardziej spektakularnych (by nie powiedzieć – chytrych) decyzji personalnych Tadeusza Mazowieckiego. Legenda opozycji demokratycznej, współtwórca Komitetu Obrony Robotników, wówczas jeden z trzech kandydatów Wałęsy na stanowisko szefa rządu, nawet po ostatecznym wyborze Mazowieckiego pozostał jednym z głównych „rozgrywających” na nowej scenie politycznej. Na pewno mógł stać się groźny, gdyby pozostał poza rządem. Premierem nie został prawdopodobnie dlatego, iż postrzegano go (zwłaszcza w kołach kościelnych) jako lewicowca. Nie dostrzeżono jeszcze, że gotów był zawiesić swoje lewicowe poglądy na czas tworzenia fundamentów kapitalizmu. 
Pierwszą manifestacją nowych poglądów Kuronia było entuzjastyczne poparcie, jakiego udzielił koncepcji Jeffreya Sachsa. Amerykanin przekonywał frakcję Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego (OKP), że skok do gospodarki rynkowej należy wykonać szybko, a pozytywne rezultaty ujawnią się już po kilku miesiącach. Nikt spośród posłów OKP, a zwłaszcza nikt z ekonomistów, nie poparł Sachsa, z wyjątkiem właśnie Kuronia. W przeciwieństwie jednak do niesłychanie optymistycznej argumentacji Sachsa, Kuroń uzasadniał potrzebę skoku na sposób desperacki: „Byłem przekonany, że właściwie nie ma innego wyjścia. Ludzie są zniecierpliwieni, rozeźleni i próba utrzymania istniejącego stanu rzeczy doprowadzi do całkowitego rozpadu. Należy wykonać skok, do którego nie jesteśmy przygotowani. Wiedziałem, że to jest samobójstwo, ale także, że ich w ten rząd wrobiłem (...) Nie sądziłem, że będę ministrem dłużej niż dwa-trzy miesiące”. Konieczność skoku w rynek Kuroń uzasadniał także tym, iż „skoro nikomu nie udaje się gospodarka planowa i ręczne sterowanie (...), to tym bardziej niemożliwa jest realizacja pomysłu, że należy nią w dalszym ciągu sterować, dodając sobie jeszcze trud planowego przekształcania jej w gospodarkę wolnorynkową”.
Rola Kuronia jako ministra pracy była trojaka. Ściśle w tym charakterze próbował on opracować, przy współudziale sporego grona specjalistów, ambitny program polityki społecznej. Wszelako nagłe i nieoczekiwanie głębokie załamanie gospodarki sprawiło, iż wszelkie tego typu programy zostały przekreślone, a ministerstwo Kuronia znalazło się w sytuacji straży pożarnej. Kuroń jednak wydawał się tego nie rozumieć twierdząc, że społeczeństwo odrzuciło jego dobry program.
W roli działacza społecznego Kuroń inicjował i promował rozwój samopomocowych organizacji społecznych. Zainicjowane przezeń „zupy” miały zachęcać do tworzenia organizacji samopomocowych i filantropijnych. Sam stworzył, a częściowo także finansował Fundację SOS.
I wreszcie, Kuroń występował w serii popularnych, cieszących się wielką oglądalnością pogadanek telewizyjnych w roli anestezjologa. Były one pełne współczucia dla cierpiących z powodu szokowej terapii. Początkowo, dla sporej części widzów przekonywająco brzmiał argument, że „po to, by w przyszłości było lepiej, teraz muszą cierpieć i że generalnie rzecz biorąc (...) innej polityki być nie mogło”.
Już jednak w drugiej połowie 1990 r. Kuroń stał się adresatem ostrych ataków. Sam z brutalną szczerością opowiada, jak podczas odwiedzin w zakładach pracy był przez robotników odrzucany: „Oni wszyscy wierzyli, że za chwilę przyjdzie Wałęsa i wszystko się zrobi dobrze (...) Nikt z tych ludzi, poza młodzieżą szkolną, nie rozumiał gospodarki rynkowej, kapitalizmu. Oni mi tylko tłumaczyli, że (...) gdybym im więcej płacił, to wszystko byłoby dobrze”. Jeśli jednak uznać za zasadną krytykę wielu postkeynesistów (np. Kazimierza Łaskiego i Amita Badhuriego), że gwałtowny spadek produkcji był spowodowany głównie zbyt radykalną redukcją popytu konsumpcyjnego, to owi prości ludzie byli bliżsi prawdy niż Balcerowicz i Kuroń. Roszczenia płacowe poszczególnych grup interesów mogły prowadzić do „gry o sumie dodatniej”.
Dodajmy jednak, iż Kuroń najkonsekwentniej spośród całej elity władzy, on jeden pośród wymienionej tu „czwórki rozgrywających” przewartościował swoją postawę. Nie tylko „odwiesił” już w 1993 r. swe lewicowe poglądy. Biorąc na siebie zbyt wielką część winy, stwierdził: „Klęska «Solidarności» nastąpiła dlatego, że wyłonione z niej władze państwowe, miast stanąć na czele masowego ruchu przebudowy, działały ponad społeczeństwem. Ponad jego głowami realizowano program etatystyczno-technokratyczny, co spychało większość w roszczeniową lewicowość, tym bardziej radykalną, im dotkliwiej odczuwano koszty upadku komunizmu”. Dla niego stało się też jasne, że w latach 1989-1993 dokonało się „zniszczenie ruchu «Solidarność» przez rząd i administrację”. Później mawiał często, że wielka przegrana robotników-grabarzy starego systemu spędza mu sen z powiek.
3. Pokoleniowy rozziew
Bywa tak, że stare struktury biurokratyczne, a nawet szczyty władzy, nie dopuszczają zdolniejszych, bardziej energicznych, twórczych. Staje się konieczny jakiś przełom, by ich wykorzystać. I tak było w czasie wielkiego przełomu dokonującego się w latach 1980-1990. Sięgająca do najniższego szczebla nomenklatura partyjno-państwowa nie tylko tłumiła niezbędne reformy, lecz także zamykała dostęp dla wielu uzdolnionych ludzi, którzy nie chcieli poddać się rygorom lub ideologii rządzącej partii. Lata 1980-1981 ujawniły wiele talentów działających w samorządach terytorialnym i gospodarczym, a zwłaszcza pracowniczym. Przy Okrągłym Stole ujawniło swe zdolności negocjacyjne i profesjonalne wielu działaczy związkowych, ekonomistów, humanistów. Po wyborach czerwcowych 1989 r., nie negując wielu nadużyć, jakich dopuszczali się neofici spod znaku „Solidarności”, usuwając niekiedy dobrych fachowców tylko dlatego, ze byli związani z poprzednim reżymem, zdemokratyzowana została i rozszerzeniu uległa baza rekrutacyjna dla kadr państwowych, samorządowych i organizacji społecznych. 
Czy podobną ocenę można zastosować do akademickiego środowiska ekonomicznego, które, jak się okazało, stało się główną bazą rekrutacyjną szczytów władzy gospodarczej? Nie wydaje się, gdyż dokonany latem 1989 r. zwrot od Porozumień Okrągłego Stołu i programów wyborczych zarówno „Solidarności” jak i PZPR do wolnorynkowej recepty Jeffreya Sachsa przyniósł ideologiczny i pokoleniowy rozziew i zawężenie bazy rekrutacyjnej do najwyższych władz do neoliberalnych kręgów towarzyskich. Do władzy doszli ludzie z zewnątrz, nie mający doświadczenia w polityce gospodarczej, natomiast przejawiający bardzo silne poczucie misji nagłego i radykalnego przejścia do wolnego rynku. To poczucie misji zakładało odrzucenie ludzi starego układu, choćby byli mocno zaangażowani w proces reformowania polskiej gospodarki
Spójrzmy na parę osób zmarginalizowanych. Przypomnijmy, że twórcą i przewodniczącym Konsultacyjnej Rady Gospodarczej był Czesław Bobrowski. Był to człowiek-legenda, przed wojną współpracował z wicepremierem Eugeniuszem Kwiatkowskim i przewodził niezależnej grupie ekonomistów skupionych wokół pisma „Gospodarka Narodowa”. U schyłku wojny uczestniczył w opracowaniu programu odbudowy Polski dla rządu „londyńskiego”. Nie przeszkodziło mu to zostać po wojnie prezesem Centralnego Urzędu Planowania, a pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku rzeczywistym kierownikiem Rady Ekonomicznej – ciała doradczego rządu okresu zwanego „Polskim Październikiem”. Studenckie pokolenie marca 1968 r. darzyło go szczególnym szacunkiem za pełne godności zachowanie w ich obronie. Doradzał paru rządom w Trzecim Świecie. Słowem – światowy człowiek, a jako polityk gospodarczy utalentowany intuicjonista. A jednak nie zaproszono go do Okrągłego Stołu, a i później nie starano się skorzystać z jego wiedzy i w skali światowej unikalnego doświadczenia, chociaż właśnie wspomniane pokolenie, pokolenie „68 roku” dochodziło do władzy. 
Przytoczę tu anegdotę ilustrującą ów rozziew międzypokoleniowy. We wrześniu 1989 r. dr Marcin Wyczałkowski, emerytowany b. pracownik MFW od 1946 r., rozpoczął swoje wieloletnie zaangażowanie się w sprawy polskiej transformacji od rozesłania czegoś w rodzaju memoriału. Wskazywał w nim na organizacyjne trudności zmiany systemu, radził by przed rozpoczęciem zasadniczych reform uporać się z inflacją. Argumentował na rzecz ewolucyjnej metody zmian, zwłaszcza w odniesieniu do prywatyzacji. Jednym z adresatów tego memoriału był, wpływowy, jak błędnie sądził, prof. Czesław Bobrowski. Ten jednak uzasadnił swoją bezradność gorzkim stwierdzeniem, że „teraz liczą się adiunkci, nie profesorowie”. Dodajmy, że ów specjalista o unikalnym w Polsce doświadczeniu, doradca wielu rządów (m.in. Finlandii, Jugosławii, Birmy, Cypru) oraz współorganizator wielu instytucji gospodarczych z ogromnym uporem i konsekwencją, bodajże aż do roku 2000, przysyłał swe uwagi i propozycje do rządzących, a także za pomocą listów do gazet, artykułów, książeczki, starał się oddziaływać na nich poprzez opinię publiczną. Bezskutecznie. Reprezentował odrzucane przez oficjalne kręgi doświadczenie i poglądy dawnego MFW z okresu działania systemu z Bretton Wood. Jego wspomnienia zawierają wiele stron oskarżenia nowych władców o arogancję, o lekceważenie pracy, stopy życiowej ludności. Szokową terapię określił jednym słowem: „Samosiera”.
Z wybitnych „krajowców” ignorowano nie tylko Bobrowskiego. Podobnie postępowano z innym ekonomistą o niewiele mniejszym doświadczeniu. Myślę o Zdzisławie Sadowskim, kierowniku katedry polityki gospodarczej UW, wieloletnim prezesie Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego. Dobrze znający ekonomię zachodnią, władający kilkoma językami obcymi, Sadowski od wczesnych lat sześćdziesiątych XX wieku łączył pracę naukowo-dydaktyczną z zainteresowaniami lub pracą w organach polityki gospodarczej. Bliski współpracownik C. Bobrowskiego w Radzie Ekonomicznej, pracownik badawczy wydziału ekonomicznego ONZ w Nowym Jorku, zastępca Pełnomocnika ds. Reformy Gospodarczej i wicepremiera w latach osiemdziesiątych. Choć całe życie był bezpartyjny, w młodości represjonowany za działalność podziemną, został wyraźnie odtrącony przez wspomniany wyżej kwartet tylko dlatego, że w latach osiemdziesiątych był zastępcą pełnomocnika ds. reformy gospodarczej, a następnie wicepremierem w gabinecie Zbigniewa Messnera.
Do tej samej grupy odrzuconych należał b. prezes PTE, wówczas dyrektor Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN, Józef Pajestka. Prawda, że w PRL obaj pełnili wysokie funkcje państwowe, a Pajestka należał do PZPR. Ale znamienne, że jeśli ktoś był nawet funkcjonariuszem partyjnym (przypadek L. Balcerowicza, b. pracownika Instytutu Marksizmu-Leninizmu na etacie instruktora KC PZPR), ale zamanifestował radykalnie zmienione poglądy, to nie przeszkadzało mu w nowym systemie.
Również wobec Polaków znajdujących się na emigracji stosunek władz był jednoznaczny: liczyli się tylko ci, którzy opowiedzieli się za tzw. „waszyngtońskim konsensem”, czyli rynkowym fundamentalizmem, choćby nigdy nie mieli do czynienia z praktyką gospodarczą. Parę przykładów. Nie sięgnięto po doświadczenie wieloletniego pracownika agend Narodów Zjednoczonych, współtwórcę indykatorów jakości życia Jana Drewnowskiego. Do stałego pracownika różnych agend Organizacji Narodów Zjednoczonych, doradcy kilkudziesięciu rządów Wacława Micuty, wcześniej nieprzejednanego krytyka PRL, który w końcu ubiegłego wieku słał z Genewy liczne faksy do Prezydenta Wałęsy, krytykujące politykę gospodarczą rządu. Do Mieczysława Kabaja, który kilkanaście lat pracował w Międzynarodowej Organizacji Pracy i/lub miał doświadczenie jako ekspert w wielu krajach afrykańskich, w Brazylii, Chinach. 
Bez echa przeszła w Polsce, „w samą porę” publikowana (1989) książka autorstwa Włodzimierza Brusa i Kazimierza Łaskiego Od Marksa do rynku, Socjalizm w poszukiwaniu systemu ekonomicznego. Także jej polskie wydanie, które ukazało się trzy lata później, zbyto milczeniem. Dlaczego? Ponieważ autorzy reprezentowali stanowisko ewolucyjne, unikające kosztownych i ryzykownych eksperymentów. Brus podjął próbę popularyzacji swych idei w paru odczytach w Warszawie i Krakowie późnym latem 1989 r. Proponował jakiś rodzaj socjaldemokratycznej polityki przemian. Został jednak całkowicie zignorowany zarówno przez media, jak i czynniki rządowe. Ignorowano diagnostyczno-reformatorski dorobek Wiedeńskiego Instytutu Międzynarodowych Ekonomicznych Studiów Porównawczych, który Kazimierz Łaski współtworzył, a następnie nim kierował. Zignorowano także amerykańskich wizytatorów, jeśli nie należeli do kręgów „waszyngtońskiego konsensu”. A podejmowano nawet próby tworzenia zespołów doradczych z socjalliberalnych kręgów.
Trzeba tu mocno podkreślić, iż różnice w poglądach ekonomicznych nie układały się według podziału na stronę solidarnościową i partyjno-rządową, lecz biegły w poprzek. Uważna lektura protokołów Okrągłego Stołu ukazuje, że ówczesne podziały były oparte bardziej na przesądach, niż poglądach. W obu formacjach występowali – nazwijmy to tak – socjaldemokraci i liberałowie. Szybkie rozmnożenie się zwolenników szokowej terapii i wolnego rynku było raczej reakcją na dokonany przez znany nam kwartet zwrot w kierunku waszyngtońskiego konsensu, a nie odwrotnie – wyrazem wcześniej ukształtowanych skrajnie liberalnych poglądów środowiska ekonomicznego. Z tego punktu widzenia, bardzo znamienne było zachowanie podczas wyżej wspomnianego spotkania OKP z J. Sachsem. Poparł go tylko Jacek Kuroń. Milczał nawet Stanisław Gomułka, późniejszy doradca Balcerowicza i współautor jego Planu Balcerowicza, a następnie doradca większości ministrów finansów. Zaś Marcin Święcicki, wcześniej współautor wspomnianego wyżej raportu o Modelu szwedzkim, a późniejszy minister w gabinecie T. Mazowieckiego, zareagował na koncepcję Sachsa więcej niż wstrzemięźliwie. Oto co powiedział dziennikarzowi „Życia Warszawy”: „jest to wizja radykalnego przejścia, skoku w krainę pełnej wolności rynkowej. (...) nie uwzględnia ona żadnych ograniczeń społecznych i uwarunkowań czysto ekonomicznych (...) Przypomina to zaordynowanie natychmiastowej drakońskiej kuracji ciężko choremu pacjentowi (...) bez dokładnego zbadania, na co pacjent choruje. Ryzyko zgonu jest duże”. 
Nie adresując tego do konkretnych osób, nie należy zapominać, że właśnie późne lato i jesień przyniosły zadziwiająca łatwość „z jaką elity, wyłonione przez pracowniczy ruch, dokonały zwrotu o 180 stopni, porzucając wartości uznawane dotąd za naczelne kryterium polityki społeczno-gospodarczej”.
V. Nowa tożsamość lewicy
Teraz dopiero możemy pełniej odpowiedzieć na postawione wyżej pytanie: dlaczego obie opcje, niemiecka i szwedzka, zostały przez władze polskie zignorowane? Złożyło się na to wiele okoliczności. Niemałą rolę odegrał exodus ze związkowej „Solidarności” do władz centralnych i administracji państwowej działaczy już w czasie stanu wojennego dość oderwanych od „masy” członkowskiej. Wyłaniający się zaś z podziemia nowy Związek był zbyt mocno pochłonięty sprawami wewnątrzorganizacyjnymi, by szybko zareagować na projekty i działania „naszego” rządu, Senatu i dużej części Sejmu. Z drugiej strony, układ postkomunistyczny był sparaliżowany przez permanentny atak oskarżeń ze strony niedawnej opozycji. Na porządku dnia była dekomunizacja. Zarówno więc pod względem organizacyjnym, jak i moralnym układ ten znajdował się w rozsypce. Jeśli walczył, to raczej o legitymizację na nowej scenie politycznej. Nowe partie polityczne znajdowały się dopiero in statu nascendi. W tym sensie można mówić o społeczno-politycznej próżni. Nowe elity władzy dopiero poszukiwały, dokonywały samookreślenia, a jego pierwszym etapem było reaktywne porzucenie dotychczasowej „wiary”. W innych publikacjach wyrażałem pogląd, że „wyobraźnię społeczno-ekonomiczną” nowej klasy politycznej cechowało kilka, tylko niekiedy publicznie formułowanych, założeń składających się na przekonanie, iż Polska musi przejść przez proces pierwotnej akumulacji kapitału. Ale radykalizm „skoku” w nowy system motywowany bywał także korzyściami materialnymi: rozumowano, że im bardziej odważnego skoku w nowy system dokonamy, tym sowitsza będzie finansowa pomoc Zachodu (głównie Ameryki) dla Polski. Zapewne to właśnie skłoniło rząd polski in corpore do wybrania najostrzejszego, najdalej idącego spośród trzech wariantów programu stabilizacji przedstawionych przez ekspertów MFW. Wywołało to nawet ich zdziwienie, gdyż znane im podobne negocjacje z rządami krajów Trzeciego Świata trwały zwykle długo i należały do najtrudniejszych . 
Ten ostatni argument wydaje się także być jedną z przyczyn polityki zgody na Plan Balcerowicza, a następnie jej kontynuacji przez formację postkomunistyczną (SLD). Ówczesny ambasador amerykański wyraził opinię, że systematyczne ataki prawicy na tę formację skłaniały ją do działań i reform liberalnych. Tę samą opinię wydaje się podzielać ówczesny przywódca tej formacji, prezydent Kwaśniewski. W cytowanym wyżej wywiadzie, na pytanie o możliwość „bardziej etosowej polityki reformatorskiej”, odpowiedział: „Nie, gdyby w latach dziewięćdziesiątych było więcej etosu a mniej pragmatyzmu, to nie dokonalibyśmy żadnej przemiany ustrojowej, a przeżylibyśmy wielką rewolucję antykomunistyczną (...) A nie żaden zreformowany socjalizm, ani żadna socjaldemokracja (...) A co to znaczy? Bolszewia á rebours, właśnie etos antykomunistyczny, który w realizacji spowodowałby szkody nie do naprawienia (...). Gdy ktoś zarzuca naszej transformacji, że za mało w niej było wartości – ma rację. Gdy mówi, że za mało było wartości lewicowych, ma rację tylko teoretycznie, bo ich nie udało się w życie wprowadzić. Gdybyśmy zideologizowali okres lat 1990-2003, to byśmy mieli neobolszewię w najgorszym tego słowa znaczeniu”.
W przekonaniu piszącego, jest to stanowisko trudne do utrzymania. Cóż bowiem ono oznacza? Że największą siłą polityczną byli i są skrajni antykomuniści. I że ich siła była niezależna od prowadzonej przez władze polityki społeczno-gospodarczej, od wielkości bezrobocia, biedy, stopnia polaryzacji dochodowo-majątkowej. Że Porozumienia Okrągłego Stołu opowiadające się za ewolucyjną drogą przemian nie miały silnej bazy społecznej w postaci obu jakoś „etosowych” formacji związkowych: OPZZ i „Solidarności”. 
I jeszcze jedno. Prezydent zapewnia, że nie ma kompleksu wobec Czech i Węgier. A na pytanie, dlaczego Czechy „tak miękko wzięły ten zakręt”, odpowiada – przynajmniej w odniesieniu do kwestii społeczno-ekonomicznych krzycząco niezgodnie z faktami – że „czeska scena polityczna ma te same problemy, które można zauważyć w Polsce. Jest tak samo nieustabilizowana i problemy ekonomiczne podobne”. Tak można mówić tylko wtedy, gdy pozostawia się indywidualnej zaradności kwestie zatrudnienia, a więc i bezrobocia, biedy. Czechy mają cały czas dwu lub trzykrotnie mniejszą stopę bezrobocia zarejestrowanego i o kilkanaście punktów procentowych wyższą stopę zatrudnienia. A sytuacja, w której 5/6 bezrobotnych pozbawia się zasiłku od bezrobocia, jest tam nie do pomyślenia. Jak nie do pomyślenia jest tam wzrost gospodarczy, który niesie ze sobą szybki przyrost ludzi żyjących poniżej biologicznego minimum. Nawet Wacław Klaus, którego retoryka przypominała język Margaret Thatcher (jego słynne twierdzenie, że „trzecia droga prowadzi do Trzeciego Świata”) uprawiał zadziwiająco socjaldemokratyczną politykę, gdyż w przeciwieństwie do rządu T. Mazowieckiego, musiał zdobywać poparcie społeczne. Jeśli więc uważa się, że Czesi mają podobne do polskich problemy ekonomiczne, to chyba na zasadzie podobieństwa deszczu do powodzi (w obu mokro).
VI. Polska w Unii Europejskiej
Inni autorzy tego zbioru rozważają różne (dobre i złe) skutki polskiej obecności w Unii Europejskiej. Choć i w tym zakresie niepokoi mnie szereg dość powszechnie akceptowanych mitów, o których pisałem w innych publikacjach, w tym tekście pragnę się ograniczyć do kwestii ustrojowych, do bardzo zaniedbanego zagadnienia kształtów ustrojowych Unii oraz Polski.
W końcu ubiegłego wieku, gdy Europejska Wspólnota Gospodarcza przeobrażała się w Unię Europejską jako twór bardziej zintegrowany niż jej poprzedniczka, współistnienie jednolitego rynku z systemową (ustrojową) różnorodnością krajów UE nie budziło większych zastrzeżeń. Obrazowo przedstawił to wówczas francuski autor głośnej książki Kapitalizm kontra kapitalizm, Michael Albert, pisząc: „W Europie nie istnieje jednorodny model gospodarczy. Model Wielkiej Brytanii jest bliższy Stanom Zjednoczonym niż Niemcom. Modelu włoskiego, zdominowanego przez kapitalizm rodzinny, słabość państwa, ogromny deficyt finansów państwowych i zadziwiającą żywotność małych i średnich firm, nie da się porównać z niczym innym, oprócz być może modelu Chińczyków z diaspory (czyli Tajwanu – T.K)”. Przy innych okazjach Albert wskazywał w tej książce na odmienności modelu francuskiego (bliskiego raczej Hiszpanii) oraz niemieckiego. 
Alberta od wielu autorów różniła jednak opinia na temat tego, co się będzie działo dalej. Przeważało bowiem wówczas raczej idylliczne przekonanie, że dalszy proces integracji, czyli jej pogłębianie, będzie przebiegał w sposób konsensualny i gładki. On natomiast postrzegał integrację jako ostrą walkę, której wynik wcale nie jest przesądzony. Oto co prorokował na temat walki o dominację kapitalizmu „neoamerykańskiego” i „nadreńskiego” (kryptonim dla zachodnioniemieckiej społecznej gospodarki rynkowej): „Będzie to wojna podziemna, gwałtowna, zacięta, lecz wyciszona, a nawet pełna hipokryzji, jak pełne hipokryzji są wszelkie walki koterii w łonie jednego Kościoła. Walka bratnich wrogów, uzbrojonych w dwa modele – pochodne jednego systemu – będące nośnikami dwóch antagonistycznych rodzajów logiki w obrębie tego samego liberalizmu. I być może (...) dwóch systemów wartości...”.
Słowa powyższe, choć niewolne od przesady, okazały się prorocze. Unia Europejska jawi się istotnie terenem walki o dominację pomiędzy zwolennikami systemu anglosaskiego i systemu dominującego w krajach kontynentalnej Europy. Szczegółowe omówienie sposobów walki, grup społecznych, organizacji w nią zaangażowanych, dotychczasowej rywalizacji nie mieści się w ramach tego szkicu. Parę uwag uważam jedna za wskazane.
Największym zwycięstwem systemu anglosaskiego na terenie całej Europy, co nie pozostaje bez wpływu na przemiany w samej Unii, był rozpad sowieckiego bloku komunistycznego i co dla dalszych losów Unii może najważniejsze – zdominowanie krajów tego bloku przez wzorce anglosaskie. Oczywiście, to nie znaczy, że instytucjonalno-organizacyjna struktura krajów pokomunistycznych stała się zbliżona do anglosaskiego wzorca. Ale przecież nie tylko minister obrony USA Rumsfeld przeciwstawia „Nową Europę” (kraje Środkowej Europy) „Starej”, traktując tę drugą jak sklerotyczną staruszkę. Czynią tak również przedstawiciele kół konserwatywnych w Wielkiej Brytanii i niektórzy politycy tej „nowej Europy”. 
Przytoczę parę znamiennych opinii.
Dwaj autorzy „Wall Street Journal Europe” wyrazili przekonanie, że „Niektóre z krajów kandydackich, np. Polska, zawsze czuły bliskie związki ze Stanami Zjednoczonymi i amerykański model kapitalizmu bardziej im odpowiadał”. Autorzy spodziewają się, że kraje kandydackie po wejściu do Unii będą „naciskać na liberalizację sfery socjalnej i kodeksu pracy” zarówno u siebie, jak i we Francji i Niemczech. Z satysfakcją zauważają, że już teraz mówi się, iż Wielka Brytania jako zwolennik większej liberalizacji może stać się „potężnym sprzymierzeńcem nowych członków”. Podobne poglądy głosił konserwatywny kandydat na ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Lord Howell. Przeciwstawiał on „tryskającą dynamikę” krajów „nowej Europy” – niemieckiej „spirali bezrobocia”. Wtórował mu główny ekonomista londyńskiego EBOiR-u. Dystansująca się od „przesocjalizowanej” Europy kontynentalnej Wielka Brytania, szuka sojuszników nie tylko w „nowej Europie”. Pamiętamy, że socjaldemokratyczny premier Tony Blair zabiegał o wspólny front reformatorski z konserwatywnymi premierami Hiszpanii Aznarem i Włoch Berlusconim.
Nie brak też wielu podobnych deklaracji polityków i ekonomistów z krajów członkowskich. Przodują w tym przedstawiciele Estonii i Polski. Jan Szomburg widzi misję Polski w tym, że: „Od początku członkowstwa powinniśmy zdecydowanie opowiadać się za deregulacją i liberalizacją, łamaniem wszystkich widzialnych i niewidzialnych barier swobodnej działalności gospodarczej i ograniczeniem pomocy publicznej, a przeciwko windowaniu standardów technicznych, socjalnych i środowiskowych”. W tym duchu interpretuje lizbońskie postanowienia UE. Fakt zaś zawarcia przez minister Danutę Huebner oficjalnej umowy z bodajże najbardziej pro-anglosaskim think tank-iem gdańskich liberałów – Instytutem Badań nad Gospodarką Rynkową – umowy o stworzeniu i działalności polskiej grupy strategii lizbońskiej świadczy, że władze polskie weszły do UE z poczuciem misji jej dalszej liberalizacji i deregulacji. Wzorcem ma być gospodarka amerykańska mająca elastyczny rynek pracy i mały zakres transferów socjalnych.
Jest jednak znamienne, że ci, którzy tak chętnie odwołują się do modelu amerykańskiego, przemilczają fakt, iż Fed (Bank Centralny) i rząd amerykański prowadzą bardzo aktywną politykę antycykliczną. Służy temu zarówno polityka manipulowania stopą procentową i kursem dolara, jak i fiskalna. Pod względem łatwości korzystania z deficytu budżetowego i długu publicznego nie ma różnicy pomiędzy Demokratami F. D. Rooseveltem i J. F. Kennedy’m i Republikanami R. Reaganem i G.W. Bushem. I być może te czynniki miały znacznie większe znaczenie dla pobudzania koniunktury niż ułatwiający ją elastyczny rynek pracy i niższe wydatki socjalne.
Tymczasem w UE, a zwłaszcza w Europejskim Banku Centralnym panuje kult mocnego pieniądza i zrównoważonego budżetu. Temu właśnie liczni obserwatorzy przypisują spowolnienie wzrostu gospodarczego Unii, a nie jej „przesocjalizowaniu” i przeregulowaniu. W ujęciu zwolenników dalszego urynkowienia UE, ponad 80 tys. stron aktów regulacyjnych z tendencją do dalszego wzrostu ma być dowodem przeregulowania Unii. Prawdopodobnie tak jest, ale korzyści z rozsądnej deregulacji mogą być znacznie mniejsze od spodziewanych. Paradoksalnie, wskazuje na to właśnie przykład Stanów Zjednoczonych. Od początku lat pięćdziesiątych XX wieku ilość stron Kodeksu Regulacji Federalnych (Code of Federal Regulations) z mniej niż 10 tys. stron, do 1980 r. urosła dziesięciokrotnie, a następnie została zredukowana niemal o połowę. J. Stiglitz zwraca jednak uwagę, że zwłaszcza w latach ubiegłego wieku władze amerykańskie uległy szkodliwemu „amokowi deregulacyjnemu”, który ułatwił rozdmuchanie i pęknięcie giełdowej bańki prowadzącej do światowej recesji. Recesja zaś oraz kryzys energetyczny zmusiły władze USA do pewnego nawrotu regulacji, która w świecie współczesnym jest koniecznością. 
Polscy zwolennicy modelu amerykańskiego nie zauważają, że ostatnia recesja oraz polityka imperialnego (także militarnego) unilateralizmu doprowadziły do znacznej erozji tego modelu w Zachodniej Europie. Obecnie widać bowiem, jak sztuczne były przyczyny wysokiej koniunktury w USA. I jak odmienną prowadzą one politykę gospodarczą wewnątrz kraju od tej, którą zalecają (czasem wymuszają) reszcie świata. Angażowanie się więc Polski na rzecz „amerykanizacji” UE prowadziłoby do dalszej izolacji Polski w Europie. 
Orientacja zaś władz polskich na Stany Zjednoczone odwraca uwagę od znacznie ważniejszych wyborów wewnątrz Unii Europejskiej. Obecnie bowiem, wskutek wejścia Austrii, Finlandii i Szwecji, jest ona pod względem ustrojowym jeszcze bardziej zróżnicowana niż wówczas, gdy pisał o tym cytowany wyżej Michael Albert. Zróżnicowanie systemowe stało się ostatnio przedmiotem intensywnych badań, z których wcale nie wynika, że szybko powstanie jeden organizm gospodarczy. Według Bruno Amable, wśród 15 krajów UE istnieją cztery modele kapitalizmu: rynkowy (Wielka Brytania), socjaldemokratyczny (Dania, Finlandia i Szwecja), śródziemnomorski (Hiszpania, Grecja, Portugalia, Włochy) i dość zróżnicowany kontynentalny (Niemcy, Francja, Austria, Belgia, Holandia, Irlandia). Jest też oczywiste, że zwiększenie liczby członków do 25 musiało się wyrazić w jeszcze większym zróżnicowaniu systemowym.
Z punktu widzenia polskich wyborów, może najważniejszy jest inny, mniej subtelny podział krajów, którego autorami są dwaj austriaccy ekonomiści K. Aiginger i M. Landesman. Z uwagi na dynamikę gospodarczą, podzielili oni kraje Unii na dwie grupy: w jednej znajdują się duże kraje kontynentu europejskiego: Niemcy, Francja i Włochy, które od lat cechuje niska stopa wzrostu gospodarczego. W drugiej – mniejsze kraje północno-europejskie, które mają się całkiem dobrze, a wręcz przodują w najnowocześniejszych branżach. Określają je jako centres of excellence. Poddają oni w związku z tym pod rozwagę następujące pytania: „Byłoby interesujące zbadać dlaczego Szwecja i Finlandia – i z pewnymi zastrzeżeniami – Holandia i Dania inwestują w «motory wzrostu», a inne kraje tego nie czynią. I czy nie jesteśmy świadkami powstawania «nowego modelu europejskiego» charakteryzującego się nie tylko wysoką opieką i szerokim zabezpieczeniem społecznym, lecz również inwestowaniem w nowe technologie i ich upowszechnianiem. Jako wprowadzenie do dyskusji na ten temat, wymieńmy wspólne cechy tych krajów: wszystkie są małe. Położone w północnej części Europy. Ich gospodarki są otwarte na światowy handel, a polityka ma charakter w dużym stopniu konsensualny. Politykę dochodową cechuje znaczny stopień egalitaryzmu (...). Żaden z tych krajów nie cechuje się niskimi kosztami, a wszystkie mają raczej wysokie podatki. Borykały się one z poważnymi problemami (utraty konkurencyjności) na początku lat dziewięćdziesiątych, ale podobne problemy miały również Stany Zjednoczone, zagrożone wówczas utratą konkurencyjności wobec Japonii”.
Powyższe fakty podważają pośrednio pogląd, że „przesocjalizowanie” gospodarki niemieckiej czy francuskiej objaśnia spowolnienie ich wzrostu, skoro kraje o znacznie wyższym poziomie podatków i państwa opiekuńczego cieszą się dobrą kondycją i nic nie wskazuje, że miałyby od państwa opiekuńczego odejść. Choć więc nie sądzę, aby stały się one przykładem do naśladowania dla reszty Europy, dla Polski są wyzwaniem. Każą się zastanowić, czy jej misja dalszej liberalizacji i deregulacji gospodarek UE daje się sensownie uzasadnić. Także nad tym, w jakich krajach możemy szukać dla siebie wzorców. 
Oczywiście, nie tylko wymienione kraje skandynawskie (i Holandia) mają widoczne sukcesy. Do krajów sukcesu należą ostatnio również Irlandia i Wielka Brytania, które bliższe są rynkowemu wzorcowi anglosaskiemu. Irlandia radykalnie unowocześniła gospodarkę w ciągu dekady mając bardzo wysoką stopę wzrostu PKB. Dopiero obecnie przeżywa pierwsze perturbacje. Jest jednak trudna do naśladowania, gdyż jako mały kraj angielskojęzyczny została potraktowana przez wielkie korporacje (głównie amerykańskie) jako wygodny przyczółek dla ekspansji na rynki reszty Europy. Poza tym weszła na drogę modernizacji przed wejściem w życie Traktatów z Maastricht i Amsterdamskiego. Mogła więc jeszcze zastosować wiele narzędzi interwencyjnych, które obecnie są wykluczone. Drugi z wymienionych krajów zdołał uniknąć recesji m. in. dlatego, iż właśnie wtedy, gdy dotknęła ona inne kraje (USA, Niemcy), zwiększył opodatkowanie i nakłady na edukację i zdrowie, a więc i popyt. Ma też w ostatnich latach sukcesy w zmniejszeniu zakresu biedy wśród dzieci oraz emerytów, a zwłaszcza w radykalnej redukcji tzw. ubóstwa absolutnego. Nadal jednak niesłychanie powoli przestaje być spolaryzowanym społeczeństwem kastowym, o dużej liczbie wykluczonych, dzieci żyjących w ubóstwie. Choć więc Wielka Brytania dokonała pewnych korzystnych zmian, nie może być wzorem nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego.
Powracając do problemów ustrojowej konwergencji w Unii, stwierdzić należy, że nie tylko jej radykalne rozszerzenie, lecz także skutki ostatniej recesji sprawiły, że zamiast zapowiadanego pogłębienia integracji znacznie wzrosło zróżnicowanie Unii. Jest ono widoczne zarówno w sferze struktur instytucjonalno-organizacyjnych, jak i zwłaszcza w polityce antyrecesyjnej. Toczy się spór o traktat amsterdamski (pośrednio o traktat z Maastricht), który nawet przewodniczący Komisji UE Romano Prodi nazwał głupim (stupido). Zróżnicowane są reakcje rządów na gwałtowną aprecjację euro. Unia jest dalej niż parę lat temu od możliwości harmonizacji polityki podatkowej. Nie zdołała zreformować w sposób znaczący polityki agrarnej. Wbrew decyzjom szczytu lizbońskiego, brak wspólnej polityki zatrudnienia. Mnożą się zastrzeżenia wobec traktatu konstytucyjnego. 
Cele i wyobrażenia o przyszłym kształcie Unii dzielą również nowych członków. Na jednym biegunie są „integryści”, czyli ci, którzy wyobrażają sobie Unię jako jedno supermocarstwo i jedną gospodarkę. Może najwyraźniej głosi ten pogląd naczelny redaktor coraz bardziej opiniotwórczego kwartalnika „Krytyka Polityczna”, Sławomir Sierakowski: „Polsce powinno zależeć na Unii możliwie najbardziej zintegrowanej, z tych samych zresztą powodów, z jakich chcieliśmy akcesji w ogóle. Im bardziej Unia przypominać będzie jedno superpaństwo, w którym wzrośnie znaczenie obywateli kosztem państw narodowych, tym bardziej będzie solidarna i tym więcej zyskają na tym uboższe społeczeństwa (...). Chyba że zdecydujemy się by wiele lat pozostać na marginesie przemian i wybierzemy mit narodowej suwerenności zamiast rzeczywistej suwerenności społeczeństwa, jaką zapewnia współudział w dziele budowy wspólnej Europy”. Zdołał zresztą zebrać pokaźną listę nazwisk wielu intelektualistów podzielających jego stanowisko.
Drugi biegun tworzą „kooperatyści”, którzy chcieliby zatrzymać integrację na obecnym poziomie, poprzestając na (ścisłej) kooperacji koalicji suwerennych państw. Takie poglądy głoszą nie tylko polscy „narodowcy”. Oto co Vaclav Klaus powiedział polskim dziennikarzom w przeddzień wizyty w Polsce: ”UE jak rozpędzony pociąg gna do przodu i nie widzę możliwości zmiany kierunku, który ten pociąg obrał, choć w zasadzie uważam go za zły (...) moja ocena oparta o analizę tendencji dotycząca tego, dokąd UE zmierza, jest w wielkim konflikcie z tym, co bym sobie życzył. Chciałbym, by utrzymano dotychczas dominujący międzyrządowy charakter współpracy krajów europejskich i abyśmy nie wpadli w supremację modelu ponadnarodowego (...). Sądzę, że są dwie wyraźne grupy interesów, które opowiadają się za głęboką unionizacją Europy. Z jednej strony to politycy, którzy są przyzwyczajeni, że śniadanie jedzą w Wenecji, obiad w Paryżu, a kolację w Sztokholmie, a z drugiej eurobiurokraci. Obie te grupy czerpią profity z pogłębiania integracji europejskiej. Myślę, że zdecydowana większość Europejczyków nie jest tym zainteresowana, ale nie mają na to wpływu”.
Nie staram się prognozować, jaki kształt ustrojowy Unia przybierze w odległej przyszłości. Warto jednak zadawać sobie pytanie, co by się stało, gdyby przedwojenna Liga Narodów przekształciła się w Stany Zjednoczone Europy, o jakiej już wówczas marzono. Czy powstałyby w jej łonie takie innowacyjne modele społeczno-gospodarcze jak społeczna gospodarka rynkowa w Niemczech, czy model skandynawski. Czy pozwoliłaby na to genewska biurokracja. Chcę natomiast zakończyć przekonaniem, iż szczególna sytuacja, w jakiej się znajduje Polska, z jej katastrofalnie wysokim bezrobociem, dużym marginesem powiększającego się wykluczenia, także absolutnego ubóstwa, mogłaby ona uporać się z tymi problemami, zbliżając ich poziom w ciągu kilku najbliższych lat do średniej unijnej tylko wówczas, gdyby zdobyła się na własny program głębokiej interwencji struktur państwa w gospodarkę. Musiałby to być program adekwatny do wyzwania, jakiego nie zna żaden kraj Unii. Zakładałoby pojawienie się mądrej i zdeterminowanej elity władzy w Polsce, co znalazłoby w „Brukseli” zrozumienie i akceptację programu na zasadzie sytuacji nadzwyczajnej. Niestety jednak, tylko silny ruch społeczny, silny nacisk na władze, mógłby sprawić, iż obie te rzeczy zaistniałyby równocześnie.

Panem et circenses

Dotychczasowe spory wokół transformacji określane częśto jako konflikt pomiedzy lewicą i neoliberałami zostały przygłuszone frontalnym wyzwaniem wobec „układu liberalnego” rzuconym przez koalicję konserwtywno-populistyczną. Partia braci Kacyzńskich wygrała wybory parlamentarne i prezydenckie pod hasłami Polski Solidarnej i gospdoarki społecznej. A główny ogień krytyki został skierowany przeciwko konserwatywno-liberalnej  Platformie Obywatelskiej. W wyzwaniu tym dominują nie tyle argumenty, co oskarżenia. Karol Modzelewski tak rozpoczyna swą próbę wyjaśnienia tego, co się stało po wyborach parlamentarnych z jesieni 2005 r. „Demonstranci skandują: ’Zło-dzie-je, zło-dzie-je!’ Musiała się więc pojawić partia, która odpowie: Tak, to złodzieje, a my, szeryfowie, zrobimy porządek!”. Takie są źródła wyborczego sukcesu partii Kaczyńskich „Prawa i Sprawiedliwości”. Po upływie ponad roku nasuwa się jednak przypuszczenie, że oba slogany zostały przez PiS potraktowane jako instrument wyborczy, a polityka władz kojarzy się raczej z próbą realizacji tego, co w zalążku proponowali Kaczyńscy  już w czasie osławionej „wojny na górze” w drugiej połowie 1990 r. 
Obaj Kaczyńscy odegrali znaczącą rolę w formowaniu koalicji rządu Tadeusz Mazowieckiego. Już jednak rok po później, a pół roku po wprowadzeniu drakońskiego planu Balcerowicza, który wywołał duże niezadowolenie społeczne, szukali innego rozwiązania, pod pewnymi względami przypominającego ich obecną rolę. Pisze o tym Jacek Kuroń (1997).Przypomnę, że w rządzie Mazowieckiego grał on rolę anastezjologa (jak o sobie chętnie mawiał) łagodzącego ból słynnej szokowej terapii Leszka Balcerowicza. Politycznie załamała się ona już w połowie roku 1990. Kuroń tak o tym pisze: „Szok musiał doprowadzić do buntu (...) operacja była zbyt bolesna, by pacjent mógł spokojnie wyleżeć na stole (...) Sprzeciw pacjenta – którym było całe społeczeństwo – szybko przeniósł się do naszego [solidarnościowego – TLK] obozu (...) Alienacja rządu nie pozostawała bezkarnie (...). Kilka środowisk próbowało stanąć na czele rosnącej fali sprzeciwu, ale chwilowo przewagę znów zyskali Jarek [Jarosław -TK] i Lech Kaczyńscy oraz stworzone przez nich Porozumienie Centrum, [którzy] okazali polityczne wyczucie (...) Zrozumieli, że temu wielkiemu ruchowi – któremu Wałęsa i Mazowiecki odebrali wszystko – trzeba dać cokolwiek, bo inaczej on sam (...) weźmie to, co zechce, zapewne niszcząc cały wysiłek reformy (...). Te słowa [Kaczyńskich] brzmiały paskudnie: nie możemy dać chleba, to dajmy igrzyska. Nie możemy ludziom dać nic materialnie, to dajmy im rozliczenie z byłą nomenklaturą”.
I rzeczywiście, w końcu 1991 r. do władzy doszedł, wypromowany przez braci Kaczyńskich, rząd Jana Olszewskiego, który w kampanii wyborczej – jak pisze Kuroń – fundamentalnie zakwestionował dotychczasowe reformy. Mianował jednak na najważniejszego ministra gospodarczego – ministra finansów, skrajnego liberała, manifestacyjnego antyegalitarystę, Andrzeja Olechowskiego. Zapowiadało to w oczywisty sposób kontynuację dotychczasowego kursu w polityce gospodarczej. Najważniejszym zaś wyczynem, o który rząd się potknął, było spektakularne „igrzysko Sejmowe”, inicjujące publiczną lustrację. Kaczyńscy rehabilitują rząd Olszewskiego, potępiając Lecha Wałęsę i innych za jego rozwiązanie. Czyżby ich obecne wysiłki stanowiły lepsze, skuteczniejsze wydanie tamtego rządu? Wiele na to wskazuje. Z jednej strony, w polityce gospodarczej dominuje kontynuacja polityki liberalnej, z drugiej cały akcent położony jest na „historyczną politykę”, lustrację, a nawet dekomunizację.
Już jednak od lata tego (2006) roku zaczyna pobrzmiewać raczej nuta pesymistyczna, Przeważać przekonanie, ze tak głośna zapowiadana rewolucja „Szeryfów” może się nie udać. Prezydent Lech Kaczyński zapytany przez dziennikarzy, czy nie należałoby przyspieszyć realizacji programu partii „Prawa i Sprawiedliwości”, odpowiedział z realistycznym poczuciem niemocy: “Podjęcie dzisiaj rewolucji, która np. doprowadziłaby do sprawiedliwej dystrybucji majątku narodowego przejętego po roku 1989, do wywłaszczenia obecnych oligarchów, jest w sytuacji przynależności Polski do UE całkowicie niemożliwe. Dlaczego te środowiska z tak olbrzymią siłą ciągnęły do UE? Bo mechanizm Unii pozwala na zabetonowanie ich wpływów”. 
To mistrzowskie stwierdzenie. Wychodzi naprzeciw odczuciom zwykłych ludzi (‘moherowych beretów’) nie bez racji przekonanych, że majątek narodowy został rozgrabiony. Daje do zrozumienia, że, w imię sprawiedliwości społecznej, nowi rządzący, chętnie przeprowadziliby uwłaszczeniową rewolucję. Ale to całkowicie niemożliwe, a wina leży po stronie elit, mediów, środowisk związanych z oligarchami oraz „obcych”, w tym wypadku Unii Europejskiej. 

Polska Solidarna? Gospodarka socjalna?

Zachowajmy minimum dobrej woli i zastanówmy się, na czym owo tak mocno wyeksponowane przez premiera Jarosława Kaczyńskiego przyspieszenie mogłoby polegać. Załóżmy, że przywódca partii rządzącej nie chciał otwarcie dezawuować dymisjonowanego Kazimeirza Marcinkiewicza za jego skłonności liberalne i pod hasłem przyspieszenia nowy premier rozumiał właśnie powrót do haseł Polski Solidarnej i gospodarki socjalnej. Za dobrą monetę przyjmijmy stwierdzenie premiera, że „Nasza koalicja ludowo-narodowa przypomina mi CSU, formację rządzącą Bawarią z ogromnym sukcesem od dziesięcioleci”. Zastanówmy się więc, co te dwa hasła mogłyby oznaczać.
Jest oczywiste, że największym wyzwaniem są bezrobocie i bieda, na terenie Unii Europejskiej symptom sytuacji nadzwyczajnej. A nadzwyczajna sytuacja domaga się nadzwyczajnych środków zaradczych, i to zarówno co do ich skali, jak i niekonwencjonalnej różnorodności. Jest oczywiste, że sam wzrost gospodarki i same narzędzia rynkowe nie wystarczą. Jeśli więc władze chciałyby zademonstrować naszą suwerenność, to powinny ujawnić władzom Unii Europejskiej rzeczywisty stan rzeczy i domagać się akceptacji dla owych nadzwyczajnych środków. Musiałyby być uruchomione na dużą skalę roboty publiczne, młodzieżowe hufce pracy budujące dla siebie i innych tanie mieszkania, itp.
Walkę o zredukowanie w ciągu kilku lat bezrobocia do kilku procent oraz o odwrócenie tendencji do dalszego narastania biedy łatwo byłoby połączyć z reorientacją systemową. Zamanifestować odwrót od modelu amerykańskiego jako wzorca i zainteresowanie najciekawszymi doświadczeniami krajów wchodzących do UE. Trzeba się bowiem pozbyć dość powszechnego w Polsce przekonania, że Unia przedstawia sobą jeden mniej lub bardziej ukształtowany system społeczno-ekonomiczny, albo że wkrótce takim się stanie. W ostatnich latach narasta literatura badająca zróżnicowanie systemowe w świecie współczesnym, w tym w UE. Na przykład, Bruno Amable wyróżnia w samej Unii cztery odmiany kapitalizmu: rynkowy (jak w Wielkiej Brytanii), socjaldemokratyczny (kraje skandynawskie), kontynentalny (głównie Niemcy, Holandia, Francja, Belgia) oraz śródziemnomorski (cztery kraje Południowej Europy).
Polska powinna dokonać świadomego wyboru pomiędzy tymi czterema systemami. W przekonaniu autora tego tekstu uczyniłaby najlepiej, gdyby starała się maksymalnie skorzystać z doświadczenia skandynawskiego, wzbogaconego przez niektóre rozwiązania austriackie i niemieckie. Byłaby to równocześnie próba zlikwidowania rozbieżności pomiędzy gwarancjami Konstytucji RP oraz realiami będącymi ich zaprzeczeniem. Przede wszystkim, ponownie uczynić problem wyboru systemu społeczno- gospodarczego przedmiotem społecznej debaty.

Literatura
Aiginger K., Landesman M., Competitive Economic Performance: USA versus EU. Research Reports No 291, Wiedeń, 2002 listopad.
Albert M., Kapitalizm kontra kapitalizm, „Znak”, Kraków 1994.
Amable B., The Diversity of Modern Capitalism, Oksford 2003.
Balcerowicz L., Spór o pojęcie celów społecznych, SGPiS, Warszawa 1984.
Balcerowicz L., Systemy gospodarcze. Elementy analizy porównawczej, SGPiS, Warszawa 1989.
Balcerowicz L., 800 dni. Szok kontrolowany, Warszawa 1992.
Bruno M., Stabilization and Reform in Eastern Europe. A Preliminary Evaluation, IMF working paper nr 92/30, Waszyngton 1992. 
Brus W., Łaski K., Od Marksa do rynku, Warszawa 1992.
Bywalec C., Poziom życia społeczeństwa polskiego na tle procesów transformacji gospodarczej (1989-1993), Studium przygotowane na zamówienie INE PAN 1995.
Domarańczyk Z., 100 dni Mazowieckiego, Warszawa 1990.
Geremek B., Rok 1989, Geremek Bronisław odpowiada, Żakowski pyta, Warszawa 1990.
Góra M., Trwale wysokie bezrobocie w Polsce. Refleksje, próba częściowego wyjaśnienia i kilka propozycji, 2004 ksero.
Hampden-Turner C., Trompenaars A., Siedem kultur kapitalizmu. USA, Japonia, Niemcy, Francja, Wielka Brytania, Szwecja, Holandia, Warszawa 1998.
Klepacki Z. M., Ławniczak R., Współczesna Szwecja, Warszawa 1974.
Kowalik T., Społeczne koszty transformacji, Warszawa 1997.
KuczyńskiW., Zwierzenia zausznika, Warszawa 1992.
Kuroń J., Moja zupa, Warszawa 1991.
Kuroń J., Siedmiolatka, czyli kto nam ukradł Polskę? Wrocław 1997.
Lamentowicz W., Reformizm szwedzki, Warszawa 1977.
Modzelewski K., Dokąd od komunizmu...? Warszawa  1993.
Pryor F., The Future of U.S. Capitalism, Cambridge 2002.
Sachs J., Poland’s Jump in a Market Economy, Londyn 1993.
Schumpeter J., Capitalism, Socialism and Democracy, Nowy Jork 1964.
Stiglitz J., The Roaring Nineties. A New History of the World’s Most Prosperous Decade, Nowy Jork 2003.
Śpiewak P, W stronę wspólnego dobra, Warszawa 1999.
Wyczałkowski M.R., Życie człowieka kontrowersyjnego, Warszawa 2004. 
Demokracja i socjalizm. Księga poświęcona pamięci Juliana Hochfelda red. A. Jasiuńska, W. Wesołowski, Wrocław-Warszawa 1992. W tym: Brus W., Refleksje o postępującej nieoznaczoności socjalizmu.
Demokracja spektaklu, red. P. żuk, Warszawa 2004, w tym: T. Kowalik, Oligarchiczny kapitalizm drogą do oligarchicznej demokracji.
Mobilność i hierarchie stratyfikacyjne, red. Rychard A., Domański H., Elementy nowego ładu, Domański H., Warszawa1997.
Global Capitalism, red. W. Hutton, A. Giddens, The New Press, Nowy Jork 2000. W tym: Faux J., I Mishel L., Inequality and the Global Economy. 
Model szwedzki, Konsultacyjna Rada Gospodarcza, Warszawa 1989, tekst powielany.
Okrągły stół. Dokumenty i materiały, red. Borodziej W., Garlicki A., Warszawa 2004.
Polska przed nowymi problemami, Barometr, red. M. Deniszczuk, Warszawa 2000; w tym: Kowalik T., Nowy ład społeczny: ani konieczny, ani pożądany.
Slovenia: From Yugoslavia to the European Union, red. M. Mrak, Waszyngton 2004.
Założenia i kierunki polityki gospodarczej rządu (projekt roboczy) Ministerstwo Finansów, 1989, tekst powielany, październik
Aj, Balcerowicz przed Trybunał?, „Gazeta Wyborcza”, 9.08.1991.
Balcerowicz L., w wywiadzie K. Bienia, „Rzeczpospolita”, 22.06.1990.
Balcerowicz L., Mam zdjąć okulary? W rozmowie z A. Michnikiem, „Gazeta Wyborcza”, 17.08.1991.
Bhagwati J., An Interview, „India Times”, 31.12.1997.
Dornbusch R., Świat już jest w recesji, „Rzeczpospolita”, 20-21.10.2001. 
Drewnowski J. Na drodze ku demokracji w gospodarce rynkowej – tezy o zasadach procesu transformacji, referat przedstawiony na Kongresie Ekonomistów Polskich, PTE, Warszawa  „Ekonomista” 1995, nr 1.
Dziewięcka-Bokun L., Dlaczego może upaść rząd Mazowieckiego? „Tygodnik Solidarność”, 1990, nr 27.
Eysymont E. i in., Odejście tyrana, „Spotkania”, 8.01.1992.
Frasyniuk W., Wracamy do gry, wywiad W. Beresia, „Gazeta Wyborcza” 29-30.05.2004.
Gajdziński P., Balcerowicz na gorąco, rozmawia...,. Poznań 1999.
Goodwin R.N., Economic Justice Dies a Slow Death, „Los Angeles Times”, 8.10.1995.
Gotz-Kozierkiewicz D., Jakie podatki płacą Szwedzi? „Wektory Gospodarki” 1989, nr 9/10.
Grzybowska K., Weigel jest ignorantem. Bundesbank wrogiem euro, „Rzeczpospolita”, 16.05.1997.
Howell Lord, 2003, Is the ‘other Europe’ emerging? „Wall Street Journal Europe”, 12.02.2003.
Klaus V., Unia to rozpędzony pociąg, rozmowa T. Grabińskiego z..., „Gazeta Wyborcza”, 4.04.2003.
Kołodko G. W., Świat i my, „Dziś” 2003, nr 8 (sierpień).
Khor M., Rethinking liberalisation and reforming the WTO, „Resurgence” 2001, nr 114-115. 
Krajewski A., Balcerowicz kandydatem do Nobla, „Gazeta Wyborcza”, 28.06.1991.
Kuroń J., Rzeczpospolita dla każdego, „Życie Gospodarcze” 1994, nr 21.
Kwaśniewski A., Coś musi powstać za sprawą innej generacji („trzech na jednego”), „Zdanie” 2004, nr 1-2 (128-129). 
Łagowski B., Recenzja książki P. Śpiewaka: W stronę wspólnego dobra „Przegląd Tygodniowy” 1999.
Małachowski A., Łzy się cisną do oczu, „Przegląd” 2001, nr 11.
Mazowiecki T., Na początku jest pustka, wywiad T. Torańskiej z ..., „Gazeta Wyborcza”, 18-19.09.2004.
Michnik A., Gdzieś we wschodniej części Europy, rozmowa W. Guzika, W. Beresia, K. Burnetki i A. Romanowskiego z..., „Tygodnik Powszechny” 1993, nr 35.
Miller S., Grow B., Wolnorynkowa opcja w Unii rośnie w siłę, „Wall Street Journal Europe”, za „Gazeta Wyborcza”, 12.11.2002.
Muenchau W., Taxing Problem, „Financial Times”, 6.07.1999.
Podgórska J., Wilk E., Odyseja polska 2003, Dyskusja redakcyjna z udziałem demografa, socjologów, ekonomistów i psychologów, „Polityka”, 16.08.2003.
Sierakowski S., Krok na margines, „Rzeczpospolita”, 15.12.2003.
Soros G., Niepewna przyszłość Europy , „Rzeczpospolita”, 26.09.1996.
Szomburg J., Strategia integracji i rozwoju, „Rzeczpospolita”, 16.12.2002.
Święcicki M., Chciałbym reform radykalnych i odpowiedzialnych, „Życie Warszawy” 1989, nr 243.
Wyczałkowski M. R., Samosiera. Wywiad T. Jeziorańskiego z.... „Życie Gospodarcze”, 15.12.1991.