http://www.theologyandeconomics.org/polish/ev.html

Powołanie przedsiębiorcy
Robert A. Sirico 
Wprowadzenie William E. LaMothe 
Przełożył Jan Kłos
Wprowadzenie
Dla tych z nas, którzy większość swojego życia spędzili w świecie biznesu, powyższy tytuł eseju  - autorstwa Ks. Roberta Sirico  -  może wydać się  nieco dziwny. Z własnego doświadczenia wiem, że słowo powołanie ogólnie oznacza powołanie do życia kapłańskiego czy zakonnego, jako osoba duchowna lub misjonarz. Pytanie zatem, do jakiego prowokuje tytuł artykułu, brzmi następująco: w jaki sposób pojęcia przedsiębiorca i powołanie łączą się sensownie ze sobą?
Ksiądz Sirico odpowiada na to pytanie w swoim artykule. Z pewnością można twierdzić, że wszyscy przedsiębiorcy wierzą na tyle mocno we własne idee, że przyjmują fakt, iż te idee są jakimś powołaniem -  powołaniem, które ich porusza, tak że są gotowi nawet ryzykować wszystko, by dopiąć swego. Jeśli jakiś produkt czy usługa odnoszą sukces, wówczas zaspokajają potrzeby nabywców, a przedsiębiorca zyskuje sławę i bogactwo. A nawet jeśli dany produkt nie sprzedaje się dobrze, przedsiębiorca może nadal ufać, jeśli jest przekonany, że to Bóg wybrał go, by właśnie podjął takie zadanie jako swoje życiowe dzieło.
Ksiądz Sirico wskazuje na potrzebę, by przedsiębiorcy poruszali się w takim właśnie obszarze moralnym, w którym rozumieliby własne wysiłki. Takie pojmowanie pomaga biznesmenowi w afirmacji godności przedsięwzięcia, którego się podjął. Stawia przed nim także pewien zakres odpowiedzialności. Już nie może myśleć o swoich wysiłkach w obszarze biznesu bez odniesienia do nakazów sumienia oraz wyznawanych przez niego zasad religijnych.
Artykuł podkreśla także potrzebę, by inni - zwłaszcza religijni liderzy - rozpoznali i uznali moralny charakter wysiłków przedsiębiorcy. Wielu z nich bowiem z podejrzliwością odnosi się do systemu wolnej przedsiębiorczości oraz samego przedsiębiorcy. Ksiądz Sirico podejmuje się nie tylko zadania wyjaśnienia podziału pomiędzy biznesmenami i duchowieństwem, lecz także oferuje sposób przekroczenia bariery, jaka ich dzieli. Czyni to poprzez wyjaśnianie chrześcijańskich zasad nieodłącznie związanych z duchem przedsiębiorczości.
Ksiądz Sirico jest osobą szczególnie predestynowaną, by zająć się analizą obszarów religii i biznesu. Jako członek duchowieństwa przeszedł przez doświadczenie seminarium i zdobył wykształcenie teologiczne, a także pracował jako duszpasterz. Rozumie wymagania sprawiedliwości społecznej oraz wykazuje głęboką troskę o tych, którym nie dane jest uczestniczyć w podziale dobrobytu wytworzonego przez gospodarkę rynkową.
Jednocześnie zajmuje się on studiami nad systemem wolnej przedsiębiorczości. Napisał wiele artykułów i często wypowiadał się na temat zalet, jakie posiada społeczeństwo zarówno wolne jak i cnotliwe. Współpracował oraz kierował ludźmi zajmującymi wysoką pozycję w biznesie. Ksiądz Sirico nie tylko zachęca duchownych, by szukali kontaktów z biznesmenami, ale także sam inicjuje takie spotkania. Mogę zaświadczyć na podstawie doświadczenia z pierwszej ręki, że jego seminaria dla przedsiębiorców to wydarzenia, które rzeczywiście wprowadzają w życie zasady nakreślone w tym artykule. Sam wiele skorzystałem z refleksji księdza Sirico. Dzięki nim mogłem lepiej zrozumieć moją rolę jako biznesmena i moralną odpowiedzialność, jaka wiąże się z tym powołaniem.
Mam szczerą nadziej«, że po lekturze tego tekstu, wszyscy biznesmeni oraz ludzie stojący u szczytu działalności gospodarczej (a także wszyscy inni), lepiej zrozumieją rolę przedsiębiorczości oraz —w subtelny jej wymiar jako powołanie od Boga.
William E. LaMothe 
Emerytowany Prezes 
Korporacji Kellogg

Był taki czas, i to zupełnie nie tak dawno, kiedy przesąd traktowano jako akceptowaną postawę społeczną. Dzisiaj wszelako stereotypy, zwykle funkcjonujące jako skróty do zdobycia wiedzy, uważa się za coś obraźliwego. I dzieje się tak niezależnie od tego, czy służą one jako wyjaśnienie pewnej cechy grupy. Nie powinno się osądzać ludzi jedynie wedle tego, z kim się stowarzyszają, bez względu na ich osobę lub cechy indywidualne. Taką postawę odrzuca każdy, kto posiada choć odrobinę wrażliwości moralnej.
Pomimo tej godnej pochwały postawy względem przesądu w jakiejkolwiek formie, jaka funkcjonuje w kulturze ludowej, istnieje grupa, na którą nieoficjalnie nadal patrzy się podejrzliwie: są to mianowicie przedsiębiorcy. Prawie na każdym kroku daje się dostrzec przejawy postawy uprzedzenia, zwłaszcza w codziennej komunikacji międzyludzkiej. Rozważmy, na przykład, klasyczne dzieła literatury (powiedzmy K. Dickensa lub S. Lewisa ), programy telewizyjne (takie jak Dallas lub Dynastia), filmy (The China Syndrome, Wall Street oraz niektóre wersje A Christmas Carol), filmy rysunkowe (jak Doonesbury i Dilbert), a nawet kazania w których przedsiębiorcy przedstawiani są jako istoty chciwe, niemoralne i drapieżne. 
W rzadkich przypadkach, kiedy to ludzie wpływowi, zwłaszcza moralni przywódcy, powstrzymują się od potępienia zachłanności oraz nieprzyzwoitej i ostentacyjnej konsumpcji tych kapitalistów, w najlepszym razie można oczekiwać zaledwie tolerowania ludzi biznesu jako zła koniecznego. Większość autor—w wiadomości telewizyjnych, powieściopisarzy, producent—w filmowych oraz duchownych zakłada, iż handel wymaga szerokiej i skomplikowanej sieci kontroli, by mógł prawdziwie zaspokajać ludzkie potrzeby. Nawet zwolennicy kapitalizmu przyjmują często taką samą postaw«. Liderzy wspólnot religijnych oraz krytycy rynku niejednokrotnie czują się zagubieni w obszarze myślenia moralnego i ekonomicznego. Można to dostrzec, na przykład, w ich odmowie przyznania przedsiębiorcy jakiejkolwiek moralnej sankcji. W ten sposób zamiast wychwalania przedsiębiorcy jako osoby posiadającej idee, będącej innowatorem w dziedzinie gospodarki, czy też dostawcą kapitału, zwykle ksiądz czy też pastor myślą o ludziach biznesu jak o tych, którzy czynią dodatkowe zło. Dlaczego tak się dzieje? Ano dlatego, że ludzie biznesu posiadają, kontrolują albo dysponują nieproporcjonalnie wielkim odsetkiem społecznego bogactwa.
I tak jak przedsiębiorcy nie powinni być nieuczciwie krytykowani za robienie pieniędzy, tak samo nie należy ich traktować jak ofiar nieuczciwej dyskryminacji, zasługujących na szczególne błogosławieństwo. Niemniej jest także prawdą, że profesja, którą wybrali, zasługuje na to, by ją legitymizowała ich wiara. Społeczeństwo musi zacząć uznawać wartość powołania przedsiębiorcy, mądrego zarządzania talentami oraz widoczny wkład przedsiębiorców w społeczeństwo.
Konsekwencje rozejścia się świata biznesu i świata wiary byłyby tragiczne dla obu tych dziedzin. Dla świata biznesu oznaczałoby to nie uznawanie żadnych wartości ponad to, co pożądane, co przynosi zysk i jest użyteczne, a to z kolei doprowadziłoby do znanego nam krwawego lub dzikiego kapitalizmu. Oznaczałoby to wprowadzenie ostrego podziału pomiędzy konsumentami i producentami, a jedyną wartością byłaby tutaj wymierna użyteczność. Nie potrzeba szczególnej wyobraźni, by zobaczyć jaki skutek przyniosłyby podobne postawy w szerokim zakresie społecznych i obywatelskich norm. Podobnie też należy krytycznie przyjrzeć się pojmowaniu roli lider—w religijnych, by uniknąć zarzutu, iż są tak zapatrzeni w niebo, że nie nadają się do życia na ziemi. Zapominając bowiem, że przedsiębiorstwo wymaga pewnego wglądu lub intuicji, a nie stanowi tylko transcendentnego punktu odniesienia nakierowanego na ogólne dobro społeczeństwa, krytycy religijni pomijają wewnętrzny wymiar duchowy przedsiębiorstwa. 
Wydaje si«, że niektórzy moraliści postrzegają etyk« biznesu albo jako oksymoron albo jako wysiłek poddania normom moralnym tego, co jest istotnie mechanizmem etycznego kompromisu. Przy takim podejściu pomiędzy etyką oraz biznesem panuje fundamentalne napięcie. Ja jednak widz« te sprawy w sposób diametralnie odmienny. Moja praca z wieloma znaczącymi biznesmenami, intensywna lektura dzieł z ekonomii oraz etyki biznesu, jak też sporo czasu poświęconego medytacji i modlitwie w tej kwestii sprawiły, że doszedłem do wniosku, iż szukanie doskonałości jest początkiem szukania Boga. Mówiąc krótko, ludzkie pragnienie transcendencji pociąga ludzi do szukania doskonałości, i to niezależnie od tego, czy się do tego przyznają czy nie. Co wszelako nie wyklucza, że nasz pierwotny impuls czy intuicja mogą być (po Bożemu myśląc) pociągnięte we właściwym kierunku. Tak samo dzieje się w przypadku ludzkiej możliwości poznania. Różni filozofowie i teologowie spierają się o to, czy poszukiwanie wiedzy ujawnia prawd«, iż byt ludzki jest ontologicznie skierowany na prawdę. Umysł ludzki został już na początku uformowany do posiadania bezpośredniego ujęcia prawdy. Zasadniczy argument tego eseju powiada, iż poszukiwanie doskonałości, tak jak pierwotna konstytucja umysłu, odsłania ontologiczną orientację ludzkości na najwyższe i najbardziej doskonałe dobro, a mianowicie doskonałe poznanie Boga w niebie (por. Kor 13, 12).
Zarządzanie talentami: intelektualny rozdział 
pomiędzy przywódcami religijnymi i przedsiębiorcami
Nadszedł czas, by instytucje religijne oraz liderzy zaczęli traktować przedsiębiorczość jako cenne powołanie, istotnie powołanie święte. Wszyscy ludzie świeccy mają szczególną rolę do odegrania w ekonomii zbawienia, poprzez udział w zadaniu szerzenia wiary, wykorzystując własne talenty w sposób komplementarny. Każda osoba została stworzona na obraz Boga i otrzymała pewne naturalne uzdolnienia. Bóg pragnie, by były one rozwijane i traktowane jako dobre dary. Jeśli dar okaże się zdolnością do biznesu, handlu akcjami, inwestowaniu w bankowości, wspólnota religijna nie powinna potępiać takiej osoby jedynie ze względu na jej profesję.
W odpowiedzi na moje teksty zamieszczone w czasopismach zajmujących si« biznesem kontaktuje się ze mną pewna konkretna grupa os—b. Raz zadzwonił pewien pan, by mnie poinformować, że właśnie przeczytał m—j artykuł opublikowany w Forbes. Artykuł ten -  jak wyjaśnił mój rozmówca -  był dla niego zarówno szokującym jak i emocjonującym przeżyciem. Szokującym, gdyż w całym katolickim nauczaniu, jakie wyniósł ze szkoły, oraz w naukach głoszonych w kościele nigdy przedtem nie słyszał księdza, który by w sposób tak fachowy mówił o odpowiedzialności, napięciach oraz ryzyku, jakie niesie ze sobą prowadzenie firmy. Czy w tym wszystkim, co zajmowało tak znaczną część jego życia - pytał siebie mój rozmówca - nie zawierał się żaden wymiar duchowy? Czytając mój artykuł po raz pierwszy poczuł si« umocniony przez człowieka duchownego w tym, co zajmowało większość jego czasu i wysiłku: w świecie pracy.
Człowiek ten jest przedstawicielem wielu innych, ale nie sposób tutaj przytaczać wszystkich historii sytuacji, z jakimi się spotkali, gdyż są zbyt liczne. Bardzo często są to osoby, którym się względnie dobrze powodzi, posiadające głębokie moralne i religijne przekonania. Niemniej jednak każda z nich doświadcza moralnego napięcia i to nie z tego powodu, że to co robi jest czymś złym, lecz dlatego, że ich przywódcy religijni zwykle nie zdołali pojąć dynamiki ich powołania i w związku z tym nie są w stanie udzielić im moralnego wsparcia i umocnienia.
Ludzi ci pochodzą z różnych tradycji chrześcijańskich i wszyscy czują się tak, jakby byli pozbawieni praw obywatelskich, doświadczają poczucia wyobcowania w ich własnych kościołach. Przywódcy religijni generalnie wykazują bardzo mało zrozumienia dla powołania przedsiębiorcy, dla stawianych prze nie wymagań i sposobu, w jaki przyczynia się ono do dobra społeczeństwa. Ignorancja w tym zakresie bynajmniej nie przeszkadza im udzielać moralizatorskich pouczeń w sprawach ekonomicznych i wyrządzać wiele szkód w duchowym rozwoju ludzi biznesu. Przypominam sobie zwłaszcza jednego człowieka, który nazywał siebie konserwatywnym chrześcijaninem. Powiedział mi, że już nie chodzi na nabożeństwa, ponieważ nie chce siedzieć w jednej ławce ze swoją rodziną i praktycznie zostać ostro zganionym za swój talent do biznesu. Ile jeszcze krytycznych kazań będzie w stanie wysłuchać właściciel małej firmy lub inwestor bankowy, zanim straci ducha i zdecyduje się przespać dzień Szabatu?
Michael Novak opowiada o innym doświadczeniu ukazującym prawie nieprzenikalny opór pewnej części duchowieństwa przed przyznaniem, że liberalizm rynkowy posiada swój moralny potencjał. Doświadczył tego podczas konferencji poświęconej ekonomii, w której uczestniczyło grupa księży z Ameryki Łacińskiej. Konferencja trwała kilka dni, w czasie których przekonywano w jaki sposób wolna gospodarka potrafi podnieść biednych z biedy poprzez produktywne środki rynkowe. Księża milczeli aż do ostatniego dnia konferencji. To, co się zdarzyło później, Novak opisuje bardzo ciekawie:
„W czasie ostatniej sesji dobrze rozwijającego się seminarium jeden z księży wstał i powiedział, że chciałby złożyć oświadczenie w imieniu swoich kolegów, którzy zebrali się dzień wcześniej i prosili go o to.  - Ogromnie cieszymy się -  powiedział – że mogliśmy przez tydzień uczestniczyć w tym wydarzeniu. Sporo się nauczyliśmy. Teraz widzimy, że kapitalizm jest najbardziej skutecznym środkiem tworzenia dobrobytu i że rozdziela dobrobyt szerzej i w sposób sprawiedliwszy niż systemy ekonomiczne, które widzimy w Ameryce Łacińskiej. Niemniej nadal uważamy, że kapitalizm jest systemem niemoralnym”. 
Skąd się bierze podobne myślenie? Dlaczego tak często ludzie biznesu nie słyszą od swoich religijnych przywódców nic lepszego poza czymś w rodzaju: „Sposobem na odkupienie jest przekazanie nam waszych pieniędzy?” Dlaczego tak się dzieje, że wielu z tych, którzy kształtują moralną świadomość naszego świata po prostu nie pojmuje ani fundamentu moralnego, ani też podstawowych zasad rynku?
Jedną z oczywistych przyczyn tej niewiedzy jest zdumiewający brak jakiegokolwiek kształcenia ekonomicznego praktycznie w każdym seminarium. Rzadkością jest takie seminarium, w którym prowadzi się zajęcia wyjaśniające podstawowe zasady ekonomii, skomplikowany świat giełdy, czy też dynamik« mikroekonomiczną. Historycznie rzecz ujmując podczas większości zajęć z etyki społecznej klerycy przyzwyczaili się do słuchania pustych slogan—w zwolennik—w teologii wyzwolenia, którzy wierzą, że rozwinięte narody eksploatują te mniej rozwinięte, i tym sposobem trzymają je w ciągłym stanie biedy. Ogólnie rzecz biorąc, takie argumenty wysuwali teologowie, którzy mieli małe pojęcie o ekonomii.
Praktyczny rozdział pomiędzy przywódcami religijnymi i przedsiębiorcami
Oprócz teoretycznego czy też akademickiego rozdziału mamy tutaj często do czynienia z praktycznym podziałem pomiędzy przywódcami religijnymi i przedsiębiorcami, w zakresie rozumienia operacji rynkowych. A dzieje się tak dlatego, że te dwie grupy poruszają się w obszarze odmiennych światopoglądów i posługują się odmiennymi modelami w codziennych działaniach. Zauważmy, w jaki sposób typowo objawiają się te różnice. W niedzielny poranek w większości kościołów krąży taca. W poniedziałek płaci się rachunki, dokonuje dzieł charytatywnych, płaci podatki w biurze do spraw wyznań. Niemniej kiedy okazuje się, że kolekta była zbyt mała i nie wystarcza na zapłacenie rachunków, większość pasterzy wygłosi kazanie na temat odpowiedzialności zarządzania. Decyzje ekonomiczne podejmowane w umysłach wielu duchownych przypominają dzielenie tortu na równe kawałki. Przy takim podejściu bogactwo postrzegane jest jako pewna statyczna jakość, co oznacza, że aby ktoś z małym kawałkiem mógł zwiększyć swój udział w zjadaniu ciasta, ktoś inny musi z konieczności otrzymać jeszcze mniejszy kawałek. Rozwiązanie moralne, wynikające z tego modelu ekonomicznego, polega na redystrybucji bogactwa, co można by nazwać moralnością Robin Hooda.
Przedsiębiorcy z kolei działają na zasadzie bardzo odmiennego sposobu rozumienia pieniądza i bogactwa. Mówią o robieniu pieniędzy, a nie o zbieraniu ich; o tworzeniu dobrobytu, a nie o rozdawaniu go. Przedsiębiorcy muszą brać pod uwagę potrzeby, braki oraz pragnienia konsumentów, ponieważ jedynym sposobem na zaspokojenie ich własnych potrzeb w sposób pokojowy - bez polegania na działalności charytatywnej - jest oferowanie czegoś wartościowego w zamian. Ludzie ci zatem postrzegają świat pieniądza jako coś dynamicznego. Traktując wolny rynek jako zjawisko dynamiczne, łatwo odnosi się wrażenie, że opisujemy jakieś miejsce czy przedmiot. Rynek natomiast w zasadzie jest procesem  - szeregiem wyborów dokonywanych przez niezależnie działające osoby, które same nadają dobrom i usługom wartość pieniądza. Ów proces przypisywania subiektywnie określonych wartości jest odpowiedzialny za tworzenie bogactwa narodów. Określenie to zwykle wiąże się z klasycznym XVIII-wiecznym dziełem autorstwa Adama Smitha, a które po raz pierwszy zostało użyte w Księdze Izajasza (60, 5). Pismo Święte ukazuje także twórcze spojrzenie na ekonomię, jakie ludzie biznesu przyjmują.
Niestety, argument powyższy można pojmować opacznie jakoby sugerował on, że religia w swojej misji powinna posługiwać się przyziemną mentalnością, mentalnością zysku i straty, co stanowiłoby jednak poważne nadużycie. Zgadzam się, że dzielenie się bogactwem i środkami zajmuje istotne miejsce w chrześcijańskiej praktyce, w rzeczy samej miejsce poczesne. Wspólnoty wiary (związki wyznaniowe), z ich wizją transcendencji, uznają, iż istnieją sprawy, które wykraczają poza ograniczony rachunek wymiany gospodarczej, czy też nie mogą być oceniane wyłącznie w kategoriach pieniądza. Atoli jest także prawdą, że by zachować wiarygodność w świecie biznesu i finansów, duchowni muszą najpierw zrozumieć wewnętrzną strukturę gospodarki rynkowej, gdyż jedynie wtedy ich moralne kierownictwo będzie pomocne.
Istnieje jeszcze jeden, choć nieco mylący, czynnik przyczyniający się do wrogiego nastawienia wobec kapitalizmu, często spotykany w kręgach religijnych. Wielu przywódców religijnych poświęca większość swojego czasu na osobiste zmaganie się z niedolą biedy. Ubóstwo zasmuca i złości nas i chcemy z nim skończyć. Jest to uczucie zupełnie naturalne i  - rzecz jasna - walka z ubóstwem stanowi moralny obowiązek dla chrześcijan. Niemniej problem pojawia się wówczas, kiedy uczucie to łączy się z ekonomiczną niewiedzą, o której pisałem powyżej. Jeśli taka koincydencja ma miejsce, —w słuszny okrzyk protestu przeciw biedzie przekształca się w nieuzasadniony gniew skierowany przeciw bogactwu jako takiemu, jak gdyby to bogactwo było przyczyną biedy. Wprawdzie jest to reakcja zrozumiała, niemniej jednak z gruntu fałszywa i może prowadzić do nadużyć. Osoby, które w ten sposób reagują, nie dostrzegają faktu, iż ulgę w biedzie przynosi jedynie produkowanie bogactwa oraz ochrona wolnej gospodarki.
Przyzwoitość moralnego oburzenia
Jest rzeczą zrozumiałą, że obraz sukcesu w biznesie, w którym  -  jak się zakłada ó motorem działania jest chciwość, chęć gromadzenia, samolubstwo czy pycha, napotyka na moralny opór. I nie o to chodzi, że niektórzy przedsiębiorcy istotnie są chciwi lub pyszni, lecz problem polega na tym, czy wymienione tu przywary charakteru stanowią norm« działania skutecznych praktyk—w biznesu.
Z jakiegoś względu moralni krytycy często koncentrują się na osobistych korzyściach przedsiębiorców, jak gdyby już samo bogactwo było w jakimś sensie niesprawiedliwe. Gubią oni wszelako z oczu liczne sytuacje osobistego ryzyka ponoszonego przez indywidualnych biznesmenów. Na długo przedtem zanim przedsiębiorcy ujrzą zyski własnych projektów czy inwestycji, muszą powierzyć swój czas i własność w ręce nieznanego losu. Płacą wynagrodzenia, zanim dowiedzą się, czy ich przewidywania się sprawdziły. Nie mają żadnej pewności zysku. Kiedy inwestycje rzeczywiście przynoszą zysk, większość z tego idzie zwykle na kolejne inwestycje (a część na darowizny i religijne instytucje). Czasami przedsiębiorcy popełniają błędy i przeliczają się, a firma finansowo traci. Natura tego powołania polega na tym, że sami przedsiębiorcy muszą przyjąć odpowiedzialność za własne straty bez zrzucania jej na społeczeństwo. Osoba bowiem odznaczająca się prawdziwym powołaniem do wprowadzania zmian w gospodarce musi stale zachowywać czujność, gdyż warunki ekonomiczne nieustannie się zmieniają.
Jeśli poniesione ryzyko gospodarcze okaże się klęską, duchowni powinni raczej rozważyć, czy nie lepiej byłoby dalej zachęcać niż potępiać. A może straty ekonomiczne, jakie ponoszą kapitaliści, powinny być traktowane jako coś, na co zasłużyli? Dlaczego nie wykorzystać takich sytuacji do wyrażenia współczucia lub objęcia opieką duszpasterską? W każdym razie, niezależnie od tego, czy wygrywają czy przegrywają poprzez wystawienie siebie samych jak też swojej własności na ryzyko, to przedsiębiorcy czynią naszą przyszłość trochę bezpieczniejszą.
Rzeczą wyjątkową w instytucji przedsiębiorczości jest to, iż nie wymaga ona interwencji ze strony trzeciej strony  - czy po to, by ją ustanowić, czy też by ją utrzymać. Nie wymaga rządowego programu lub rządowych instrukcji. Nie wymaga niskooprocentowanych pożyczek, wprowadzenia specjalnego sposobu opodatkowania lub publicznych subsydiów. Nawet nie wymaga specjalistycznego wykształcenia lub prestiżowego dyplomu. Przedsiębiorczość jest instytucją, która organicznie rozwija się na fundamencie ludzkiej inteligencji usytuowanej w kontekście naturalnego porządku wolności. Posiadający talent, powołanie oraz zdolności do gospodarczej twórczości czują się wezwani, by podjąć powołanie przedsiębiorcy w celu produkowania dóbr i usług oraz tworzenia miejsc pracy. 
Istotnie dary, jakie przedsiębiorcy oferują całemu społeczeństwu, wykraczają poza to, co oni albo inni mogą w pełni pojąć. Przedsiębiorcy są dużo bardziej źródłem większego społecznego i duchowego dobra, niż się na ogół sądzi. Fakt ten wszelako nie kwestionuje właściwej roli duchowego kierowania, jakiego udziela pasterz, kiedy mówi nie tylko o moralnych potknięciach, lecz także o błędnych priorytetach, zaniedbaniu rodziny oraz zaniedbaniu duchowego rozwoju z winy przepracowania. Duchowni powinni każdemu przypominać o powadze grzechu i zachęcać do cnoty, co też oznacza, iż muszą tym sposobem przywoływać przedsiębiorców do porządku, gdyby się zagubili. Aby być człowiekiem autentycznym, owo kierowanie duchowe winno być osadzone na zrozumieniu tego, co judaizm i chrześcijaństwo tradycyjnie rozumieją przez grzech, a nie głosić jakiejś politycznie poprawnej ideologii ekonomicznej przebranej za teologię moralną.
Dla wielu przywódców religijnych stanowi to trudne przejście, zwłaszcza dlatego, że ich odziedziczone wychowanie moralne przygotowujące do rozumienia gospodarczej produktywności rozwijało się w świecie przedkapitalistycznym. Przełożenie i zastosowanie przednowoczesnego nauczania chrześcijańskiego do dynamicznego środowiska współczesnego, postagrarnego, postindustrialnego i obecnie postkomunistycznego świata jest przedsięwzięciem niezwykle żmudnym. Utrudnia je szczególnie fakt, że wprawdzie natura ludzka pozostaje niezmienna, niemniej kontekst społeczno-ekonomiczny, w którym ona egzystuje radykalnie różni się od tych kultur i społeczeństw, w których zasady teologii moralnej były najpierw rozwijane. 
Przedsiębiorcy i ekonomiści: 
rodzinna sprzeczka czy rywalizacja rodzeństwa?
Teoria ekonomiczna od dawna borykała sie z trudnościami, by dojść do porozumienia co do natury przedsiębiorczości, a to prawdopodobnie z tego powodu, że nie pasuje ona dobrze do ekonometrycznych równań i wykresów, które ukazują gospodarkę jako ogromną maszynę. Przedsiębiorczość jest przedsięwzięciem zbyt zależnym od człowieka, by mogła być ona zrozumiana przez samą naukę. I tutaj właśnie religia może okazać się pomocna, godząc ludzi biznesu z życiem wiary. Przywódcy religijni muszą szukać zrozumienia u przedsiębiorców oraz zachęcać ich do używania darów, które posiadają, w kontekście wiary. Oczywiście z dobrobytem łączy się także odpowiedzialność, a papież Jan Paweł II mocno podkreśla, że nawet decyzja o inwestowaniu nie może być pozbawiona moralnego wymiaru. Atoli podejmując ryzyko, służąc społeczeństwu oraz powiększając ekonomiczne ciasto do podziału, przedsiębiorcy mogą być zaliczeni do grona wielkich kobiet i mężczyzn wiary w Kościele.
Antykapitalistyczni kapitaliści. Nastawienie antykapitalistyczne wśród samych kapitalistów zdumiewa jeszcze bardziej, niż nastawienie antykapitalistyczne wśród duchownych. Chcąc osiągnąć wysoki poziom społecznej odpowiedzialności za własne firmy, niektórzy biznesmeni przyjęli fałszywe poglądy na temat rynku. Tworząc dobrobyt społeczeństwa poprzez swoje firmy, które osiągają sukces, jednocześnie popierają posunięcia sprzeczne ze wzrostem gospodarczym, wolną przedsiębiorczością i ludzką wolnością. Dlaczego retoryka społecznej korporacyjnej odpowiedzialności wydaje się posiadać takie antykapitalistyczne nastawienie? W połowie lat 90-tych XX wieku stało się rzeczą coraz bardziej widoczną, że skądinąd zdolni dyrektorzy posługiwali się swoimi korporacjami do finansowania polityki interwencjonizmu zaklasyfikowanej jako społeczna korporacyjna odpowiedzialność. Proceder ten miał miejsce szczególnie w przypadku Patagonii, lodów Ben and Jerry, sieci sklepów z kosmetykami The Body Shop.
Założycielem Patagonii jest Yvon Chouinard, dobry producent odzieży sportowej. Chouinard powiedział Los Angeles Times, że chętnie weźmie udział w debacie jeden na jednego z dyrektorem każdej firmy, niezależnie od czasu i miejsca, i przekona go, iż wzrost jest rzeczą złą. I faktycznie jego słowa znajdują poparcie w czynach. W 1991 firma wysłała pismo do swoich dilerów, oznajmiając iż ogranicza wzrost rynku wewnętrznego z powodów gospodarczych i moralnych. - Zajęliśmy stanowisko społeczne na korzyść bardziej racjonalnej konsumpcji, aby chronić środowisko - głosiło oświadczenie. Wszelako, jak pisze Kenneth Bodenstein, reporter Los Angeles Times, sytuacja w 1991 zupełnie różniła się od publicznych enuncjacji Chouinarda. Okazuje się, że Patagonia nie ograniczyła rynku krajowego, by utrzymać wysoki poziom społecznej odpowiedzialności. Faktycznie firma zwolniła 30 % swojej załogi i to nie z powodu głębokiego kryzysu finansowego, lecz dlatego, że osobiste bogactwo Yvon Chouinarda było zagrożone. Ciekawe, że w interpretacji Bodensteina sytuacja Patagonii była rezultatem złych decyzji ekonomicznych, choćby takich że Chouinard otoczył się menadżerami posiadającymi zbyt małe doświadczenie. 
Patagonia jest istotnie firmą niezwykłą. Chouinard przekazuje 1% dochodów firmy grupom działającym na rzecz ochrony środowiska, m.in. Earth First (Najpierw Ziemia), organizacja która zasłynęła z sabotażu maszyn służących do wyrębu lasu oraz naruszenia praw własności prywatnej. Patagonia popiera także Planowane Rodzicielstwo, argumentując iż wzrost ludności zagraża przyszłemu dobrobytowi planety. Chouinard pragnie, by jego firma stanowiła świetlany przykład moralny dla świata korporacji.  - Jeśli tylko będziemy postępować radykalnie i pokażemy, że dzięki temu zyskujemy, wówczas więcej firm myślących w podobny konserwatywny sposób uczyni pierwszy krok. I pewnego dnia także staną się dobrymi firmami -  dodaje.
Producenci lodów, Ben Cohen i Jerry Greenfield, znani jako firma Ben i Jerry, chociaż niezwykle prężni biznesmeni, promują uciążliwe kontrole środowiska i obstają za większymi prawami ludzi żyjących z zasiłków do publicznej kiesy. Cohen i Greenfield zostali liderami ruchu na rzecz ograniczenia produkcji zwierzęcego hormonu wzrostu - leku podawanego krowom i pozwalającego na zwiększenie produkcji mleka do 15%. Są przeciwni produkcji tego środka ze względów ekonomicznych, gdyż wierzą, iż stanowi on zagrożenie dla małych mleczarni. A wiadomo przecież, że hormon ten  -  zaakceptowany przez Federalny Urząd Żywności i Leków 4 sierpnia 1997 -  obniżyłby także cenę mleka, co pomogłoby zwłaszcza biednym rodzinom, a nawet producentom lodów.
The Body Shop, sieć sklep—w z kosmetykami o naturalistycznym nastawieniu, ostro popierał prawa zwierząt oraz inne lewicowe poglądy. Założyciel firmy oraz jej dyrektor, Anita Roddick, jest samozwańczym kaznodzieją dla świata biznesu, besztając tych biznesmenów, którzy nie wypełniają swojego zadania. -  Nie mówię o tych, którym ledwo wystarcza na przeżycie... ale o tych, którzy mają ogromne dochody - powiedziała na łamach Arizona Republic. Wiecie, ci dyrektorzy generalni z pakietami kompensacyjnymi większymi niż dochód narodowy ęniektórych państw afrykańskich. 
Istnieje niezliczona liczba firm prowadzonych przez owych radykałów z lat 60-tych. Usiłują oni pogodzić pomyślność w biznesie z wartościami ich młodości. Owszem każdy, nie wyłączając ludzi biznesu, ma prawo do obrony jakiejś sprawy, tak jak wszyscy klienci mają prawo, by nie udzielać im poparcia poprzez bojkotowanie produktów prowadzonych przez nich firm. Sposób postępowania wspomnianych przedsiębiorców jest wyrazem wewnętrznej sprzeczności i wskazuje na jakąś próbą zadośćuczynienia za kapitalistyczne ‘grzechy’, które w istocie nie są w ogóle grzechami.
Owi pokutujący kapitaliści surowo ganią firmy, które w sposób niewystarczający wspierają społeczeństwo. Jest to niewłaściwe poczucie winy, które nie pozwoliło biznesmenom zrozumieć, jak ich firmy mogą przyczyniać się dla dobra społeczeństwa, niezależnie od swojej społecznej aktywności. Patagonia produkuje artykuły sportowe najwyższej jakości. Firma Ben i Jerry serwuje wspaniałe lody. Sklepy Body Shop z kolei sprzedają niedrogie kosmetyki, produkowane z naturalnych składników. Każda z tych firm zaspokaja miliony klientów i dostarcza dobre produkty, jak też stwarza możliwości pracy i inwestycji. Ich sukces na rynku nie musi -  i nie powinien - szukać usprawiedliwienia drogą wspierania antyrynkowych działań.
Cynik mógłby sugerować, iż takie postawy to nic innego jak marketingowe chwyty reklamowe. Menadżerowie zatroskani o sprawy społeczne, tacy jak Chouinard, Cohen, Greenfield i Roddick przyswoili sobie idealizm lat 60-tych XX wieku i sprzedają go z zyskiem. Kiedy kupujesz dużą porcję lodów Rain Forest Crunch w Ben i Jerry, możesz odczuwać satysfakcję, bo pomagasz w ratowaniu tego, co kiedyś nazywano ‘dżunglą’. Lewicowe slogany polityczne zdobiące franszyzę sklepów Body Shop stanowią część obrazu kosmetyków dla młodych i ‘społecznie zatroskanych’. Takie firmy jak Patagonia, Ben i Jerry oraz Body Shop sprzedają swoje produkty zaprawione poczuciem moralnej wyższości. Używając politycznie poprawnych sloganów reklamowych, ci ludzie biznesu mogą wierzyć, że pomimo swojego materialnego sukcesu, oddają coś światu. Atoli ich kampanie ‘społecznej odpowiedzialności’ często stają się nieodpowiedzialnym przepisem na gospodarczą ruinę.
Takie firmy, oraz im podobne, z pewnością zyskują na wspieraniu lewicowych kampanii. Tymczasem podatnicy cierpią z powodu ostrej kontroli środowiska, restrykcji wobec hormon—w wzrostu zaakceptowanych przez Federalny Urząd, postaw permisywnych wobec zachowania seksualnego. Z kolei przyszli przedsiębiorcy ograniczani są nowymi regulacjami prawnymi dotyczącymi środowiska oraz programami opieki socjalnej. Możemy oczywiście chwalić firm«, kiedy wspiera organizacje charytatywne, które wydobywają ludzi z biedy, kupuje ziemię, by ją zachować, lub bada nowe leki przeciw chorobom; słuszne sprawy nie kłócą się z rynkiem i nie popychają w kierunku bardziej błędnych działań rządowych przeprowadzonych w celu rozwiązania problemów społecznych. Kapitalizm bowiem nie potrzebuje ogarniętych poczuciem winy lewicowców, którzy dokonują publicznej chłosty siebie i innych, by robić pieniądze. Kapitalizm raczej potrzebuje ludzi bardziej skierowanych na biznes, takich którzy rozumieją, że ich największy wkład polega na uzyskiwaniu dochodów, pomnażaniu miejsc pracy, wspieraniu inwestycji, zwiększaniu dobrobytu - a czyniąc to także promują pełną, stabilną i cnotliwą kulturę. Właściwą odpowiedzią moralną na kapitalistyczny sukces jest zarówno pochwała Stwórcy, który dał nam świat materialny jako dar dla wszystkich, a także popieranie systemu gospodarczego, który pozwala dobrobytowi rozkwitać. Zamiast niepotrzebnej pokuty, przedsiębiorcy typu Chouinarda, Cohena, Greenfielda i Roddicka powinni zająć się studiami podstaw teorii ekonomicznej, nie mówiąc już o podstawach teologii moralnej.
Teologia władzy oraz ideologia gospodarcza. Dotychczas omawialiśmy nieprawidłową gałąź myślenia teologicznego zwaną ‘bogactwo jest złem’, a wyznawaną przez tak wielu duchownych czy nawet niektórych przedsiębiorców. Istnieje wszelako i druga gałąź, która wyrasta z tego samego pnia, ale rośnie w przeciwnym kierunku. Można ją dostrzec w tym, co nazywa się teologią władzy lub chrześcijańską rekonstrukcją. W odpowiedzi na teologię wyzwolenia oraz ewangeliczną lewicę, teologowie władzy dowodzą nie tylko, że Biblia dostarcza dokładnej instrukcji jak należy ustawić każdy aspekt społeczeństwa, lecz twierdzą także, iż w miarę jak chrześcijanie osiągną pełniejsze zrozumienie Biblii, będą stopniowo zdobywali panowanie nad społeczeństwem, co ostatecznie wprowadzi Królestwo Boże. Zgodnie z tą teorią chrześcijanie zdobędą panowanie nad światem poprzez celowe adoptowanie gospodarczych i socjologicznych wzorców nakreślonych w Piśmie Świętym. Teonomista Gary North dowodzi, iż stosując takie zasady chrześcijanie naturalnie staną się bogaci, a to z kolei umożliwi im na liczne i skuteczne pomnażanie dóbr. Skoro tedy chrześcijanie staną się coraz bogatsi, liczni i mocni, zdobędą kontrolę nad społeczeństwem. Istnieje naturalna korelacja, jak się wydaje, pomiędzy teonomistyczną racjonalizacją osobistego dobrobytu a tak zwaną dobrą nowiną dobrobytu, popularną wśród nowozielonoświątkowców. Zwolennicy dobrej nowiny dobrobytu, także znanej jako dobra nowina zdrowia i bogactwa, wierzą, że Bóg chce, by wszyscy chrześcijanie byli zarówno zdrowi jak i bogaci i że istnieją pewne prawa dobrobytu, tak iż jeśli zastosujemy je prawidłowo, niechybnie osiągniemy właściwe rezultaty. Głosząc podobne poglądy nie tylko uważają oni bogactwo za znak Bożego błogosławieństwa, lecz dają także do zrozumienia, iż gospodarczy trud jest rezultatem grzechu. Craig Gay precyzuje, w jaki sposób łączą się ze sobą teologia władzy oraz dobra nowina bogactwa:
W pewnym sensie zatem teologia władzy przesuwa stanowisko w kwestii zdrowia i bogactwa jeszcze o kilka kroków dalej, sugerując iż indywidualne aspiracje do bogactwa pasują do eschatologicznej struktury, która później je legitymizuje. Z perspektywy chrześcijańskiego rekonstrukcjonizmu porażka chrześcijan na drodze do bogactwa nie tylko jest oznaką braku wiary, lecz właściwie opóźnia nadejście Królestwa Bożego. 
Teologowie władzy słusznie doceniają wag« gospodarki wolnorynkowej, choć jednocześnie utrzymują niezrównoważony i niebiblijny pogląd na temat kulturowego mandatu, teologii tworzenia, eschatologii i panowania Chrystusa. Można by poskromić owe teologiczne ekscesy, gdyby zwolennicy tak z lewa jak i z prawa częściej korzystali wiedzy z historii myśli chrześcijańskiej, traktując ją jako przewodnik w tej materii.
Przedsiębiorczość jako duchowe powołanie
Nieoficjalnie, a czasami oficjalnie, wierni parafianie przyjmują, iż jedynie prawdziwym powołaniem jest powołanie do jakiejś pracy w Kościele. Zajmując takie stanowisko twierdzi się, iż ludzie świeccy nie posiadają prawdziwego powołania, chociaż robią wszystko jak najlepiej potrafią w danych okolicznościach. W 1891 roku prawo kanoniczne przyjęło prostą ale i destrukcyjną definicję osoby świeckiej: „świecki -  czyli nie duchowny”. Od tamtego czasu, zwłaszcza pod wpływem Soboru Watykańskiego II, dużo zmieniło się na korzyść w tym względzie, a także podjęto próbę połączenia głębi Bożych celów misyjnych, tak w Kościele jak i poza nim. 
Patrząc na talent do prowadzenia biznesu inaczej, możemy uchwycić tkwiące w nim tak duchowe jak i moralne możliwości. Przedsiębiorca jest kimś kto łączy kapitał, pracę oraz czynniki materialne, by wyprodukować jakieś dobro lub usługę. Michael Novak dowodził, iż twórczość przedsiębiorcy jest pokrewna twórczości Boga z pierwszego rozdziału Księgi Rodzaju. W tym sensie przedsiębiorca uczestniczy w pierwotnym mandacie kulturowym danym przez Boga Adamowi i Ewie, by czynili sobie ziemię poddaną. Powołanie przedsiębiorcy jest świętym powołaniem podobnym do tego, jakie otrzymują rodzice, nawet jeśli nie jest ono równie wzniosłe.
Od kilku lat uczestniczę w programach mających na celu przekonanie uczestników organizowanych seminariów, jak ważną sprawą jest wolna gospodarka oraz odpowiedzialność przedsiębiorcy. Przedstawiane kwestie otwierają oczy wielu studentom. Odkrywają oni, że system wolnorynkowy dotyczy tworzenia bogactwa, szukania bardziej skutecznych sposobów służenia innym, dostarczania ludziom miejsc pracy oraz możliwości inwestycyjnych. Studenci przekonują się, że przepaść oddzielająca dobrobyt i moralność nie jest już czymś nie do pokonania.
Podczas tych seminariów często cytują niezwykłą książkę George'a Gildera Bogactwo i ubóstwo. Można nawet twierdzić, jak sądzę, że Gilder jest kimś w rodzaju intelektualnego przedsiębiorcy. Książce Bogactwo i ubóstwo przypisuje się role intelektualnej siły w rewolucji aktywizacji, jaka miała miejsce w latach 80-tych XX wieku, a która to zmusiła ekonomistów i polityków po raz pierwszy, by zastanowili się, w jaki sposób polityka rządu, zwłaszcza w obszarze opodatkowania, wpływa na ludzkie wybory. Popularność tej książki stanowi dobrą ilustrację, jak ktoś spoza kręgów akademickich może wywrzeć tak duży wpływ na życie gospodarcze Ameryki. Moim zdaniem jednak Gilder osiągnął coś dużo ważniejszego, podkreślając iż przedsiębiorczość jest moralnie uzasadnioną profesją.
Gilder traktuje przedsiębiorców jak ludzi, którzy są najbardziej niezrozumianą i niedocenianą grupą w społeczeństwie. Będąc wizjonerami posiadającymi praktyczny instynkt, przedsiębiorcy łączą w sobie klasyczne i chrześcijańskie cnoty, dzięki którym są zdolni wspierać interesy tak własne jak i społeczeństwa. Gilder uważa, iż błędem jest wiązanie kapitalizmu z chciwością -  raczej należałoby go wiązać z altruizmem. Kiedy ludzie przyjmują wyzwanie, jakim jest powołanie przedsiębiorcy, wówczas tym samym decydują się zaspokajać potrzeby innych poprzez dobra i usługi, które wytwarzają. Jeśli inwestycje mają przynieść zysk przedsiębiorcy, musi on mieć na uwadze drugiego człowieka. Ostatecznie ludzie biznesu w gospodarce rynkowej po prostu nie mogą być jednocześnie ludźmi skupionymi na sobie i zarazem skutecznymi biznesmenami. 
Ostatni rozdział Bogactwa i ubóstwa to rozdział, który być może czyta się najrzadziej z całej książki. W rozdziale tym Gilder przedstawia teorię, iż przedsiębiorczość jest aktem wiary, jest nieuchronnie religijnym aktem. Łącząc tradycyjną chrześcijańską moralność z celebracją wzrostu i zmiany pomaga nam dostrzec w jaki sposób wiedza i odkrycie stanowią istotne elementy przedsiębiorstwa.
Na długo przed publikacją Bogactwa i ubóstwa poglądy Josepha Schumpetera na temat przedsiębiorczości stworzyły całą szkołę ekonomii. Wedle Schumpetera to przedsiębiorczość, bardziej niż jakakolwiek inna instytucja ekonomiczna, chroni przed gospodarczym i technologicznym zastojem i opóźnieniem gospodarczego wzrostu. Schumpeter uważał, iż funkcją przedsiębiorców jest ‘reformowanie i rewolucjonizowanie sposobu produkcji poprzez eksploatowanie wynalazku, czy mówiąc ogólniej, niewypróbowanej technologicznej możliwości produkowania nowego dobra lub starego w nowy sposób, poprzez otwieranie nowego źródła podaży materiałów lub nowego rynku dla produktów, poprzez organizowanie przedsiębiorstwa i tym podobne’. 
Jako inicjatorzy zmiany przedsiębiorcy sprawiają, że gospodarka dostosowuje się do wzrostu liczby ludności, przesunięcia zasobów oraz zmiany w potrzebach i pragnieniach konsumentów. Bez przedsiębiorców mielibyśmy do czynienia ze statycznym światem ekonomii niezbyt różniącym się od martwych gospodarczych grzęzawisk, jakie pozostały w środkowej Europie po socjalizmie. 
Analiza ekonomiczna wywodząca sie z pracy Schumpetera powiada, że przedsiębiorcy są impresario, wizjonerami którzy tworzą liczne fakty, podejmują ryzyko i łączą środki, by stworzyć pewną całość większą niż suma części. Przedsiębiorcy popychają gospodarkę do przodu poprzez uprzedzanie pragnień społeczeństwa i tworzenie nowych sposobów organizowania środków. Krótko mówiąc, są to mężczyźni i kobiety tworzący miejsca pracy, odkrywający i stosujący nowe leki, dostarczający pożywienia ludziom w potrzebie oraz sprawiający, by marzenia stawały się rzeczywistością.
Biblijny argument za przedsi«biorczością. Ci, którzy uważają powołanie do przedsiębiorczości za zło konieczne, którzy z jawną wrogością wyrażają sięo zyskach, powinni sobie uświadomić, że Pismo Święte w wielu miejscach wspiera działania przedsiębiorcze. Biblia poucza nas o prawdach wiecznych, ale także dostarcza zadziwiających praktycznych lekcji w sprawach dotyczących świata doczesnego. W Ewangelii św. Mateusza (25, 14-30) znajdujemy przypowieść Jezusa o talentach. I podobnie jak z wszystkimi przypowieściami znaczenie tej przypowieści posiada wiele płaszczyzn. W perspektywie wieczności odnosi si« ona do sposobu, w jaki korzystamy z Bożego daru łaski. Jeśli zaś chodzi o świat materialny, jest to opowiadanie o kapitale, inwestycji, przedsiębiorczości oraz właściwym korzystaniu ze środków ekonomicznych. Przypowieść daje bezpośredni odpór tym, którzy uparcie twierdzą, iż powodzenie w biznesie stoi w sprzeczności do życia chrześcijańskiego. Przejdźmy teraz już do tekstu tej przypowieści (NRSV) z komentarzem, który stosuje znajdujące się w niej zasady do powołania przedsiębiorcy.
Podobnie też jest z królestwem niebieskim jak z pewnym człowiekiem, który mając się udać w podró, przywołał swoje sługi i przekazał im swój majątek. Jednemu dał pięć talentów, drugiemu dwa, trzeciemu jeden, każdemu według jego zdolności, i odjechał. Zaraz ten, który otrzymał pięć talentów, poszedł, puścił je w obieg i zyskał drugie pięć. Tak samo i ten, który dwa [otrzymał]; on również zyskał drugie dwa. Ten zaś, który otrzymał jeden, poszedł i rozkopawszy ziemię, ukrył pieniądze swego pana. Po dłuższym czasie powrócił pan owych sług i zaczął rozliczać się z nimi. Wówczas przyszedł ten, który otrzymał pięć talentow. Przyniósł drugie pięć i rzekł: - ‘Panie, przekazałeś mi pięć talentów, oto drugie pięć talentów zyskałeś’. Rzekł mu Pan: ‘Dobrze, sługo dobry i wierny! Byłeś wierny w rzeczach niewielu, nad wieloma cię postawię: wejdź do radości twego pana!’ Przyszedł i ten, który otrzymał jeden talent, i rzekł: ‘Panie, przekazałeś mi dwa talenty, oto drugie dwa talenty zyskałem’. Rzekł mu pan: ‘Dobrze, sługo dobry i wierny! Byłeś wierny w rzeczach niewielu, nad wieloma cię postawię: wejdź do radości twego pana!’.  Przyszedł i ten, który otrzymał jeden talent, i rzekł: ‘Panie, wiedziałem, żeś jest człowiek twardy: żniesz tam, gdzie nie posiałeś, i zbierasz tam, gdzie nie rozsypałeś. Bojąc się więc, poszedłem i ukryłem twój talent w ziemi. Oto masz swoją własność!’ Odrzekł mu pan jego – ‘Sługo zły i gnuśny! Wiedziałeś, że żnę tam, gdzie nie posiałem, i zbieram tam, gdzie nie rozsypałem. Powinieneś więc był oddać moje pieniądze bankierom, a ja po powrocie byłbym z zyskiem odebrał swoją własność. Dlatego odbierzcie mu ten talent, a dajcie temu, który ma dziesięć talentów. Każdemu bowiem, kto ma, będzie dodane, tak że nadmiar mieć będzie. Temu zaś, kto nie ma, zabiorą nawet to, co ma. A sługę nieużytecznego wyrzućcie na zewnątrz - w ciemności! Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów’.
Jest to historia, którą wielu przywódców religijnych nieczęsto stosuje do rzeczywistego życia. Kiedy zastanawiamy się nad przypowieściami Jezusa, przypowieść o talentach nie należy do tych, które zwykle mamy na myśli. Przyczynę takiego stanu rzeczy należałoby być może upatrywać w tym, iż większość liderów wyznaje etykę, w której z wyrzutem patrzy się na zysk i przedsiębiorczość. Wszelako przytoczona historia jest przesłaniem o wyraźnie etycznym znaczeniu, nie mówiąc już o jeszcze głębszych lekcjach dotyczących gospodarczej odpowiedzialności i właściwego zarządzania.
Słowo ‘talent’ w powyższej przypowieści posiada dwa znaczenia. Po pierwsze jest jednostką monetarną, być może nawet o najwyższej denominacji w czasach Jezusa. Wydawcy Komentarza do Nowej Biblii są zgodni co do tego, że talent oznaczał bardzo dużą sum pieniędzy. Dzisiaj byłaby to równowartość kilku tysięcy dolarów. Tak zatem wiemy, że każdy z owych sług otrzymał sporą ilość pieniędzy. Po drugie, w znaczeniu szerszym, słowo ‘talent’ odnosi się do wszystkich innych darów, jakie dał nam Bóg, byśmy je rozwijali i pomnażali. Ta ostatnia definicja obejmuje wszelkie dary, włączając w to naturalne uzdolnienia i zasoby, jak też nasze zdrowie, wykształcenie, posiadłości, pieniądze i możliwości.
Nie mam zamiaru budować całej etyki kapitalizmu na bazie tej przypowieści. Gdybym to czynił, popełniłbym ogromny błąd zarówno egzegetyczny jak i historyczny, podobny do tego który popełniają dzisiaj teologowie wyzwolenia i władzy. Wszelako najprostszą lekcją, jakiej udziela nam przypowieść, jest sposób korzystania ze zdolności i środków danych nam przez Boga. I to, jak sądzę, winno stanowić część etyki, jaka miałaby kierować działalnością gospodarczą oraz procesem podejmowania decyzji na rynku. Podobnie jak pan spodziewał się po swoich sługach produktywnego działania, tak też Bóg pragnie, byśmy używali naszych talentów do konstruktywnych celów. Widzimy zatem, że przygotowując się do podróży, pan pozwala sługom decydować o najlepszym sposobie inwestycji. W tym względzie otrzymali pełną swobodę działania. Właściwie pan nawet nie każe im inwestować z zyskiem, zakłada jedynie ich dobrą wolę oraz zainteresowanie jego interesem. Jeśli weźmiemy pod uwagę to jego zaufanie, łatwiej zrozumiemy, dlaczego z takim wstrętem odnosi się potem do bezużytecznego sługi. I to tyle nie brak produktywności ze strony sługi tak uraził pana, ile jego postawa wobec niego i jego własności. Możemy sobie wyobrazić, jakim rozumowaniem kierował się sługa: ‘Jakoś sobie poradzę, schowam ten talent, tak żebym nie musiał się nim zajmować, nadzorować, czy też odpowiadać za niego’. Leopold Fonck, teolog biblista, zauważa: ‘Nie tylko złe użycie otrzymanych darów sprawia, że obdarowany jest winny w oczach Boga, lecz także niewykorzystanie ich w ogóle’. Pan zaprosił każdego z pilnych sług do udziału w jego radości, kiedy już okazali się produktywni. Zostali sowicie wynagrodzeni. Rzeczywiście, pan dał talent gnuśnego sługi temu, który miał ich dziesięć.
Przypowieść o talentach jednakże zakłada pewne szczególne rozumienie właściwego zarządzania pieniędzmi. Otóż zgodnie z prawem rabinicznym zakopanie uważano za najlepsze zabezpieczenie przed kradzieżą. Jeśli jakaś osoba, której powierzono pieniądze, zakopała je zaraz po otrzymaniu, to tym samym została uwolniona od odpowiedzialności, gdyby coś się z nimi stało. W przypadku pieniędzy zawiązanych w tobołek sytuacja przedstawiała się zupełnie inaczej. Tutaj osoba odpowiadała za pokrycie wszelkich kosztów związanych z nieodpowiedzialnym przechowywaniem depozytu. Jednak w przypowieści o talentach pan zachęca do rozumnego podejmowania ryzyka. Uważa akt zakopania talentu, zatem nawet zniszczenia go, za coś głupiego, wierzy bowiem, że kapitał powinien przynosić odpowiedni zysk. Przy takim rozumieniu czas to pieniądz (czyli jeszcze inne podejście do kwestii odsetek).
Kolejna ważna lekcja, jakiej nam udziela przypowieść, polega na tym, iż nie jest rzeczą niemoralną korzystać z własnych zasobów, sprytu i pracy. I choć austriacki ekonomista Israel Kirzner pisał dla zupełnie odmiennego audytorium oraz w innym kontekście, niemniej on także posługuje się pojęciem przedsiębiorczej czujności, by pokazać znaczenie rozwijania naturalnej zdolności, wykorzystania czasu i zasobów. Opierając się na pracy Ludwiga von Misesa, Kirzner przyznaje, że szukając nowych możliwości oraz angażując się w celowe działanie, przedsiębiorcy starają się  ‘realizować cele w sposób skuteczny, kiedy już jasno zdefiniują własne zamiary i środki, lecz także z energią i czujnością potrzebną do określenia, które zamiary należy wprowadzać w życie i jakie środki są dostępne’. Nie należy, rzecz jasna, posuwać się zbyt daleko, doszukując się podobieństwa pomiędzy koncepcją Kirznera a przypowieścią o talentach, niemniej wydaje się, że istnieje tu naturalne powiązanie między odkryciem możliwości dla przedsiębiorcy a napomnieniem pana (Pana) w Ewangelii Mateusza 25, żebyśmy zważali na zysk i troszczyli się o jego własność. Dlatego jedyną alternatywą, jeśli idzie o profit, jest strata, która - w przypadku trzeciego sługi -  oznacza złe zarządzanie. Natomiast dobrowolnego zrzeczenia się bogactwa, jak w przypadku jałmużny, czy też jak w przypadku bardziej radykalnej formy zrzeczenia się prawa do własności (np. w tradycyjnych ślubach ubóstwa składanych przez członków pewnych zgromadzeń religijnych) , nie należy mylić z ekonomiczną stratą. W tym pierwszym przypadku rezygnuje się z prawowitego dobra wymieniając je na inne  -  na to, do którego człowiek został w sposób wyjątkowo wezwany. W drugim przypadku rozmyślne poniesienie porażki w jakimś przedsięwzięciu gospodarczym, czy też jako wynik niechlujstwa, oznacza okazanie braku szacunku dla Bożego daru i dla własnej odpowiedzialności jako zarządca.
Niemniej jednak musimy rozróżnić pomiędzy moralnym zobowiązaniem do bycia człowiekiem ekonomicznie twórczym i produktywnym z jednej strony, a z drugiej do posługiwania się własnymi talentami i zasobami w sposób rozważny i wielkoduszny. Z naszej dyskusji nad przypowieścią o talentach i kulturowym mandatem w Księdze Rodzaju 1 wynika jasno, że w poddaniu sobie ziemi ludzie muszą być wyczuleni na możliwości zmiany, rozwoju i inwestycji. Ponadto, skoro istoty ludzkie zostały stworzone na obraz Boga oraz zostały obdarzone rozumem i wolną wolą, ich działania z konieczności zakładają twórczy wymiar. Stąd w przypadku trzeciego sługi, który ukrył swój talent w ziemi, właśnie jego nieskorzystanie z własnych możliwości z obawy przed przyszłymi konsekwencjami ó a tym samym przekreślenie wszelkiego zysku z pieniędzy pana - doprowadziło do tak surowej kary.
Być może nie istnieje bardziej wymowna ilustracja pokazująca zastosowanie własnych talentów i zasobów w sposób roztropny dla dobra wszystkich, niż to ma miejsce u mnichów w średniowiecznych klasztorach. O ile tylko życie klasztorne toczyło się wedle reguły zakonnej konstytucji, która dzieliła dzień mnicha na czas poświęcony modlitwie, kontemplacji, uwielbieniu oraz pracy, ilość czasu przeznaczona na działalność produkcyjną była ściśle regulowana. Owo ograniczenie, wraz z typowo monastycznym podkreślaniem samowystarczalności, sprawiało że klasztory rozwijały techniki bardziej wydajnej produkcji rolnej, co stanowiło naturalny bodziec dla rozwoju technologicznego. Oprócz młynów, z których zaczęto wcześnie i powszechnie korzystać, cystersi eksperymentowali także z roślinami, glebą, bydłem. To z kolei umożliwiało im używanie ich kreatywności danej przez Boga w sposób mądry i produktywny, by gromadzić pieniądze dla klasztoru i pomagać biednym. 
Ekonomia pokazuje, że wysokość zysku od kapitału w dłuższym okresie czasu może być równa stopie procentowej. Stopa z kolei to opłata za odłożenie aktualnej konsumpcji na rzecz przyszłej konsumpcji (czasami nazywa się to stawką czasowej preferencji). Dla pana z przypowieści Jezusa nie wystarczało odzyskanie pierwotnej wartości talentu. Raczej spodziewał się, że sługa powiększy swoj talent przez udział w gospodarce. Nawet minimalne uczestnictwo, takie jak złożenie pieni«dzy na konto bankowe, dałoby mały procent zysku. I to właśnie zakopanie kapitału w ziemi, przez co poświęcony został nawet ten minimalny zysk, tak bardzo rozsierdziło pana w gnuśnym słudze.
W Księdze Rodzaju czytamy, jak to Bóg dał ziemi« wraz z wszystkimi jej zasobami Adamowi i Ewie. Adam miał złączyć swoją pracę z surowym materiałem stworzenia, by produkować dobra użyteczne dla swojej rodziny. Podobnie pan w przypowieści o talentach oczekiwał, że jego słudzy będą korzystać z zasobów pozostawionych do ich dyspozycji, w przez to powiększą wartość swoich akcji. Dwaj wierni słudzy, miast biernie przechowywać powierzony majątek, zainwestowali swoje pieniądze. Pan słusznie rozgniewał się na bojaźliwego sługę, który otrzymał jeden talent. W przytoczonej przypowieści Bóg nakazuje nam zatem, byśmy używali naszych talentów produktywnie. Przypowieść zachęca nas do pracy, do bycia twórczymi i odrzucenia nieróbstwa.
Na przestrzeni historii ludzie starali się budować instytucje, które zapewnią bezpieczeństwo i zminimalizują ryzyko -  wysiłki bardzo przypominające to, co ów nieszczęsny sługa usiłował zrobić z pieniędzmi swojego pana. Podobne próby podejmowano począwszy od czasów grecko-rzymskich państw opiekuńczych, aż do wspólnot luddytów (przeciwników postępu technicznego - przyp. tłum.) w latach sześćdziesiątych XX wieku, a swoje najbardziej dojrzałe formy osiągnęły w totalitaryzmie Związku Sowieckiego. Od czasu do czasu owe wysiłki przyjmowano jako rozwiązania ‘chrześcijańskie’ w obliczu niepewnej przyszłości. Wszelako niepewność nie jest tylko ryzykiem, którego należy unikać; może ona być sposobnością do uwielbienia Boga przez mądre używanie własnych darów. W przypowieści o talentach odwaga wobec nieznanej przyszłości została hojnie wynagrodzona w przypadku pierwszego sługi, któremu powierzono najwięcej. On to użył swoich pięciu talentow, by uzyskać następne pięć. Byłoby dla niego bezpieczniej, gdyby złożył pieniądze w banku i otrzymał nominalną stawkę procentową. Za podjęcie odpowiedzialnego ryzyka i okazanie przedsiębiorczego sprytu, mógł zatrzymać swój początkowy wkład wraz z nowym zyskiem. Ponadto otrzymał nawet zaproszenie do radowania się ze swoim panem. Leniwy sługa mógł był uniknąć nieszczęsnego losu, gdyby wykazał większą inicjatywę i przedsiębiorczość. Gdyby tylko starał się powiększyć zasoby swojego pana, nawet ponosząc klęskę, może nie spotkałaby go tak surowa kara.
Z przypowieści o talentach wynika moralne zobowiązanie do zmierzenia się z niepewnością w sposób przedsiębiorczy. Nie ma lepszego przykładu człowieka, który to czyni, niż przedsiębiorca. Przedsiębiorcy spoglądają ku przyszłości z odwagą oraz poczuciem odpowiedzialności. Tworząc nowe firmy otwierają nowe możliwości zarabiania i rozwijania umiejętności. I doprawdy nie ma takiego powodu, dla którego przedsiębiorca, ze względu na jego ogromne znaczenie, jakie posiada dla społeczeństwa, miałby być wyłączony z duchowej odpowiedzialności. Przykłady niemoralnego zachowania wśród przedsiębiorców są równie częste, jak w przypadku innych grup grzesznych istot ludzkich. Niemniej jednak, co ważne, nie należy ani kanonizować ubóstwa, ani też demonizować gospodarczego sukcesu.
Bez wątpienia, w poszukiwaniu swojego powołania, liderzy biznesu będą narażeni na wielorakie pokusy. Czasami taką pokusą będzie myśl, że monotonny świat biznesu i finansów nie ma żadnego znaczenia duchowego i że wynik końcowy jest najważniejszy. W takich chwilach przedsiębiorcy winni na nowo pochylić się nad 25. rozdziałem Ewangelii św. Mateusza, przyjmując fakt, iż Bóg powierzył im talenty i że oczekuje od nich w tej materii pracowitości, hojności oraz innowacji. A jeśli okażą się wierni swojemu powołaniu, mogą żywić nadzieję, że usłyszą słowa wypowiedziane przez Pana do pierwszych dwóch sług: ‘Dobrze, sługo dobry i wierny! Byłeś wierny w rzeczach niewielu, nad wieloma cię postawię: wejdź do radości twego Pana!’ (Mt 25, 21)
1.	Ch. Dickens, Hard Times for These Times, (London: Oxford University Press, 1955 [1854]); Dealings with the Firm of Dombey and Son, Wholesale, Retail, and for Exportation (London: Oxford University Press, 1964 [1847ó1848]). 
2.	S. Lewis, Babbitt (New York: Harcourt, Brace, and Company, 1922); polskie tłum. Z. Popławska, Warszawa: PIW 1961. 
3.	Bogatsze przykłady opis—w ludzi biznesu znajdziemy w literaturze, zob. M. J. McTague, The Businessman in Literature: Dante to Melville (New York: Philosophical Library, 1979). 
4.	Tamże, s. 63ó71. 
5.	Historycznie ważnym przedstawicielem tego stanowiska jest Bernard Mandeville, którzy sądził, iż gospodarcza prosperita była wynikiem działań samolubnych i amoralnych jednostek. Dowodził także, iż warunkiem osiągnięcia gospodarczego sukcesu jest uwolnienie ludzi od ograniczeń konwencjonalnej moralności. Tym sposobem wskazania etyki biznesu stały się pożytecznymi fikcjami utworzonymi w celu zachowania porządku i zapewnienia oczekiwanych rezultatów (The Fable of Bees, vol. 1, ed. F.B. Kaye, London: Oxford University Press, 1924 [1705], 46). Krytykę Mandeville'a i jego następców zob. w Norman P. Barry, Anglo-American Capitalism and the Ethics of Business, Wellington, New Zealand: New Zealand Business Roundtable, 1999, 8ó16; por. także Norman P. Barry, The Morality of Business Enterprise, Aberdeen: Aberdeen University Press, 1991), 3ó6. 
6.	Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, RW KUL: Lublin 1994, s. 58ó61; encyklika Fides et Ratio, nr 4ó5, 27. 
7.	M. Novak, This Hemisphere of Liberty: A Philosophy of the Americas [Ta półkula wolności: filozofia Ameryk], Washington, D.C.: AEI Press, 1990, s. 38. 
8.	Gregory Baum, niegdyś profesor teologii i religioznawstwa w College's św. Michała na uniwersytecie w Toronto, twierdzi że ‘zależność gospodarcza krajów Ameryki Łacińskiej od systemu korporacyjnego kapitalizmu, mającego swój ośrodek na półkuli północnej, zwłaszcza w USA, nie tylko doprowadziła do masowego zubożenia ludności w mieście i na wsi, ale także wpłynęła na instytucje kulturalne i edukacyjne, a przez nie na świadomość ludzi w ogóle’. The Social Imperative: Essays on the Critical Issues That Confront the Christian Churches [Imperatyw społeczny: rozprawy dotyczące istotnych problemów, przed jakimi stoją kościoły chrześcijańskie], New York: Paulist Press, 1979, s. 10. A profesor Rosemary Ruether z Uniwersytetu Northwestern pisze: ‘prawdziwa teologia wyzwolenia może być napisana tylko w Ameryce Łacińskiej. Tymczasem Europejczycy i mieszkańcy Ameryki Północnej, cieszący się statusem beneficjentów uciskającej władzy, mogą jedynie komentować taką teologię z zewnątrz’. Liberation Theology: Human Hope Confronts Christian History and American Power [Teologia wyzwolenia: ludzka nadzieja wobec chrześcijańskiej historii i amerykańskiej władzy], New York: Paulist Press, 1972, s. 181. Zob. przekonującą krytykę takiego stanowiska w książce M. Novaka Will It Liberate? Questions about Liberation Theology [Czy to wyzwoli? Pytania o teologię wyzwolenia], New York: Paulist Press, 1986. 
9.	A. Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, t. 1/2, tłum. G. Wolff i in. (t. 1), A. Prejbisz, B. Jasińska (t. 2), Warszawa: PWN 1954. 
10.	Tekst wiersza brzmi następująco:
Na ten widok promienieć będziesz,
zadrży i rozszerzy się twe serce,
gdyż napłynie do ciebie bogactwo, morza,
skarby obcych ludów przybędą do ciebie. 
11.	W ciągu dwóch lat przed przyj«ciem do Kościoła rzymskokatolickiego (1843ó1845) John Henry Newman napisał swoją słynną rozpraw« zatytułowaną Esej o rozwoju doktryny chrześcijańskiej. Niestety zarówno wówczas jak i teraz zbyt często zdarza się tak, że w dobrej wierze wierni tego Kościoła wiążą rosnącą samowiedzę chrześcijańską i dojrzałość w obszarze nauki i moralności ze światopoglądem relatywistycznym. To prawda, że niektórzy teologowie znajdują się w niebezpieczeństwie popadnięcia w relatywizm. Niemniej jednak dowodzenie, że skoro niektórzy tak czynią, to wszelka korekta z konieczności będzie prowadzić do relatywizmu, jest fałszywe. W przypadku kardynała Newmana, główne zadanie jego eseju polegało na zbadaniu zasadniczych różnic pomiędzy doktrynalnym zepsuciem i doktrynalnym rozwojem. W swoim eseju podkreśla, iż prawdziwa i żywotna idea obdarzona jest pewną siłą witalną oraz energią asymilowania. Nie doświadczając istotnej zmiany osiąga pełniejszy wyraz, kiedy spotyka nowe aspekty prawdy, czy też zderza się z nowymi błędami. Tym sposobem kardynał Newman posługuje się metaforą organiczną, by opisać jak idee doktrynalne rozwijają się w czasie poprzez nowe doświadczenia Kościoła, odkrycia i objawienia. Dla wzmocnienia swojego argumentu dostarcza szeregu testów w celu rozróżnienia miedzy prawdziwym rozwojem a zepsuciem, z których główną rolę odgrywa zachowanie typu oraz ciągłość zasad. Ważną rzeczą zatem jest uchwycenie tego, że istota doktryny - zarówno w jej wcześniejszych jak i późniejszych formach -  zawierała się w pierwotnym objawieniu danym Kościołowi przez Chrystusa i apostołów, i gwarantowanym przez Urząd Nauczycielski. 
12.	Jan Paweł II, Centesimus Annus, Wrocław 1995, nr 29, 32. 
13.	K. Bodenstein, ‘Pure Profit: For Small Companies That Stress Social Values as much as the Bottom Line, Growing Up Hasn't Been an Easy Task’ [Czysty zysk: dla małych firm, które podkreślają wartości społeczne jak też końcowy efekt, wzrost nie był łatwym zadaniem], Los Angeles Times Magazine, 5 II 1995, s. 4. 
14.	J. Synder, Social Awareness: Corporate America Cultivates Conscienceę [Świadomość społeczna: Ameryka korporacji kultywuje sumienie], Arizona Republic, 12 V 1994, s. 6. 
15.	Głównymi przedstawicielami teologii władzy są Gary North, Rousas J. Rushdoony, Greg Bahnsen, David Chilton, Rodney Clapp i Gary DeMar. 
16.	Gary North, Liberating Planet Earth: An Introduction to Biblical Blueprints [Uwalniając planetę Ziemię: wprowadzenie do biblijnego projektu], Fort Worth: Dominion Press 1987, s. 81. 
17.	Zob. Bruce Barton, The Health and Wealth Gospel [Ewangelia zdrowia i bogactwa], Downers Grove, Ill.: InterVarsity Press 1987. 
18.	Craig M. Gay, With Liberty and Justice for Whom? The Recent Evangelical Debate over Capitalism [Z wolnością i sprawiedliwością dla kogo? Współczesna debata ewangeliczna nad kapitalizmem], Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans Publishing Company 1991, s. 103, przyp. 191. Ciekawą dyskusję oraz krytykę teologii władzy zob. s. 101-109. 
19.	Zob. Yves Congar, OP,  ‘The Laity’, w: Vatican II: An Interfaith Appraisal [Sobór Watykański II: ocena międzywyznaniowa], Notre Dame: University of Notre Dame Press 1966, s. 240. 
20.	W  ‘Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym’  Gaudium et spes Sobór Watykański II propaguje dużo bardziej pozytywne rozumienie roli laikatu. W paragrafie 43 Sobór stwierdza:
’ [...] niech raczej, idąc za przykładem Chrystusa, który trudnił się pracą rzemieślniczą, chrześcijanie cieszą się, że wszyscy mogą wykonywać swoje doczesne zajęcia, łącząc wysiłki ludzkie, domowe, zawodowe, naukowe albo techniczne w jedną żywotną syntezę z wartościami religijnymi; kierując się ich autorytetem, wszystko przyporządkowujemy chwale Boga.
Jest rzeczą właściwą, że to świeckim, choć nie wyłącznie im, przypadają powinności i zajęcia świeckie. Gdy zatem, indywidualnie czy grupowo, działają jako obywatele tego świata, niech nie tylko zachowują prawa właściwe każdej dziedzinie, lecz także starają się osiągnąć prawdziwą biegłość w tym, co robią.[...] Jest już sprawą odpowiedniego ukształtowania ich sumienia, aby prawo Boskie było wpisane w życie państwa ziemskiego. Od kapłanów zaś świeccy powinni oczekiwać światła i mocy duchowej. Niech jednak nie sądzą oni, że ich pasterze są zawsze dostatecznie kompetentni, aby w każdej rodzącej się kwestii, a zwłaszcza poważnej, mogli mieć gotowe konkretne rozwiązanie, albo że do tego właśnie zostali powołani. Niech raczej sami, oświeceni chrześcijańską mądrością, biorąc pod uwagę doktrynę Nauczycielską Urzędu Kościoła, podejmują się wykonania właściwych sobie zadań. [...]
Świeccy, którzy w całym życiu Kościoła mają do odegrania aktywną rolę, są nie tylko zobowiązani do tego, by napełniać świat duchem chrześcijańskim, lecz są także powołani, aby wśród wszystkich, to znaczy pośród całej wspólnoty ludzkiej, być świadkami Chrystusa.’ 
21.	M. Novak, The Spirit of Democratic Capitalism, New York: Simon i Schuster 1982, s. 98. 
22.	G. Gilder, Wealth and Poverty, wyd. poprawione, San Francisco: ICS Press 1993; polskie tłum. J. Kropiwnicki, Poznań 2001 [przyp. tłum.]. 
23.	Tamże, s. 56, 58. 
24.	Tamże, s. 60. 
25.	Tamże, s. 393ó405. 
26.	J. A. Schumpeter, Capitalism, Socialism, and Democracy [Kapitalizm, socjalizm i demokracja], III wyd., New York: Harper and Brothers Publishers 1950, s. 132; polskie tłum. Kapitalizm, socjalizm, demokracja, tłum. M. Rusiński, Warszawa: PWN 1995. 
27.	Znajdujemy u Schumpetera trafny opis przedsiębiorcy: ‘Aby działać w nieznanym obszarze nie tracąc nadziei i pokonywać... opór potrzeba zdolności, które znajdują się tylko w małym ułamku populacji i które definiują typ przedsiębiorcy, jak też jego funkcję. (Tamże) 
28.	G.J. Wenham, J.A. Motyer, D.A. Carson i R.T. France (wyd.), New Bible Commentary [Nowy komentarz do Biblii], 21 wydanie (Downers Grove, Ill.: InterVarsity Press, 1997), s. 938. 
29.	L. Fonck, The Parables of the Gospel: An Exegetical and Practical Explanation [Wyjaśnienie egzegetyczne i praktyczne], 3 wyd., George O'Neill (wyd.), tłum. E. Leahy, New York: F. Pustet 1914 [1902], s. 542. 
30.	Zobaczmy, jakiej lekcji w tej kwestii udziela rabin Gemar: ‘Samuel powiedział: Pieniądze można jedynie przechowywać [przez umieszczenie ich] w ziemi. Raba rzekła: Wszelako Samuel przyznaje, że w przeddzień Szabatu o zmroku rabini nie podejmowali się tego trudu. Natomiast jeśli po zakończeniu Szabatu rabin zbyt długo zwlekał z zakopaniem [pieniędzy] i nie uczynił tego, ponosił odpowiedzialność [gdyby zostały ukradzione]’. The Babylonian Talmud (Seder Nezikin), Baba Metzia, t. I, tłum. H. Freedman (New York: Rebecca Bennet Publications Inc. 1959), s. 250-251. Zob. także następny rozdział (strony 254ó259), gdzie znajduje się szczegółowe omówienie odpowiedzialności związanej z przechowywaniem pieniędzy przed rządcą, osobą prywatną lub kimś trzecim. 
31.	Israel M. Kirzner, Competition and Entrepreneurship [Współzawodnictwo i przedsiębiorczość], Chicago: University of Chicago Press 1973, s. 33. 
32.	Kirzner wykazuje, iż odpowiedź przedsiębiorcy na zmiany informacji nie należy traktować jak proces kalkulacji. Wymiar przedsiębiorczości dotyczy raczej tego elementu decyzji, który zawiera ‘wnikliwą i mądrą ocenę rzeczywistości (tak obecnej jak i w przyszłości), w ramach której należy podjąć decyzję’ (Discovery and the Capitalist Process [Odkrycie i proces kapitalistyczny], Chicago: University of Chicago Press 1985, s. 17). Samuel Gregg rzeczowo komentuje stwierdzenie Kirznera: ‘Słowem kluczowym tutaj jest ‘ocena’. Podkreśla ona fakt, że wiedza każdej osoby jest ograniczona i że działania każdej jednostki konsekwentnie mają miejsce w kontekście niepewności i wpływają na niego. Gdyby bowiem nie istniała niepewność, wówczas proces decyzyjny domagałby sie jedynie precyzyjnej kalkulacji faktów i opcji, a w takim przypadku ludzie nie byliby niczym wiecej jak tylko robotami. Rzeczywistość polega na tym, że niezależnie od dokładności naszych kalkulacji, decyzja bedzie marna, jeśli składnik spekulatywny w przedsiebiorczości wiąże si« z błędnym osądem’. The Rediscovery of Entrepreneurship: Developments in the Catholic Traditionę [Ponowne odkrycie przedsiębiorczości: osiągnięcia w tradycji katolickiej], w: Christianity and Entreprenurship: Protestant and Catholic Thoughts, Australia: Center for Independent Studies 1999, s. 65. 
33.	Pierwotnie klasztory pełniły funkcję ucieczki od ziemskich trosk oraz były miejscem, gdzie sprawy duchowe dominowały w codziennym życiu. Klasztory średniowieczne kierowały się własną konstytucją czy też zbiorem wewnętrznych reguł, które - między innymi - stawiały przed mnichami wymóg złożenia ślubów czystości, ubóstwa i posłuszeństwa. Jedną z najbardziej powszechnych konstytucji była reguła św. Benedykta, stosująca się zarówno do zakonu benedyktynów jak i cystersów. Reguła ta zawierała szczególne wskazówki, które kontrolowały organizację i działanie klasztorów oraz regulowały codzienne czynności mnichów. Jedno z najnowszych tłumaczeń, z doskonałym wstępem i komentarzami, to The Rule of Saint Benedict [Reguła św. Benedykta], tłum. Anthony C. Meisel i M.L. del Mastro, Garden City, N.Y.: Image Books 1975. 
34.	Robert B. Ekelund, Jr., Robert F. Hebert, Robert D. Tollison, Gary M. Anderson i Audrey B. Davidson, Sacred Trust: The Medieval Church as an Economic Firm [Święty trust: Kościół średniowieczny jako firma ekonomiczna], New York: Oxford University Press 1996, s. 53-54. 
35.	Dekret Soboru Watykańskiego II dotyczący apostolstwa świeckich (z 18 XI 1965) poszerza ten argument w sposób następujący:
’Zamysłem Bożym co do świata jest, by ludzie zgodnie odnawiali porządek rzeczy doczesnych i ustawicznie go doskonalili.
Wszystko, co tworzy porządek doczesny, tj.: dobro życia i rodziny, kultura, sprawy gospodarcze, sztuka i życie zawodowe, organizacja wspólnoty politycznej, stosunki międzynarodowe i inne tego rodzaje oraz ich rozwój i postęp nie tylko pomagają osiągnąć ostateczny cel człowieka, lecz mają też własną, nadaną im przez Boga wartość czy to same w sobie, czy to jako części całego porządku doczesnego: ‘A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre’ (Rdz 1, 31). To, że z natury są dobre, otrzymuje szczególną godność ze względu na osobę ludzką, gdyż zostały stworzone po to, by jej służyć. Ostatecznie podobało się Bogu połączyć w Jezusie Chrystusie w jedno wszystkie rzeczy tak przyrodzone, jak i nadprzyrodzone, ‘aby sam zyskał pierwszeństwo we wszystkim’ (Kol 1, 18). To przeznaczenie jednak nie tylko nie pozbawia porządku doczesnego jego własnej autonomii, właściwych mu celów, praw, środków, znaczenia dla dobra ludzi, lecz raczej uwypukla jego moc i wartość, a równocześnie odpowiada pełnemu powołaniu człowieka na ziemi. (Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje, Pallotinum: Poznań 2002, nr 7)