Barbara Stanosz

TAJEMNICA PRAWA NATURALNEGO
Każdy początkujący student filozofii wie, że z opisowych, empirycznie sprawdzalnych twierdzeń o człowieku nie wynikają żadne jego prawa ani powinności. Z tego bowiem, jakie coś jest, nie wynika nic w kwestii, jakie owo coś być powinno, ani jak powinno być oceniane.
Każdy myślący człowiek zauważy, że jeśli takie powinnościo-we tezy chce się z czegoś wyprowadzić, to w istocie trzeba je w przesłankach założyć. Z nieempirycznego, metafizycznego twierdzenia o „przyrodzonej godności człowieka" lub o „istocie człowieczeństwa" można wywodzić wnioski dotyczące ludzkich praw i powinności tylko wtedy, gdy godność czy istotę człowieka zdefiniuje się explicite lub implicite tak, że owe prawa i powinności się w niej mieszczą. Wtedy jednak cały wywód nie ma wartości uzasadniającej: staje się tym, co nazywamy błędnym kołem w rozumowaniu.
Wreszcie każdy, kto poświęcił choć trochę czasu na refleksję etyczną, uświadomił sobie, że sumienie, tj. intuicje moralne człowieka, są nie tylko zróżnicowane indywidualnie i kulturowo, lecz także notorycznie chwiejne, a przede wszystkim nie tolerują ge-neralizacji: od każdej ogólnej zasady moralnej skłonni jesteśmy dopuszczać wyjątki, przy czym nie potrafimy sporządzić z góry pełnej listy sytuacji, w których daną zasadę gotowi bylibyśmy zawiesić. Dotyczy to także takich „przyrodzonych" praw człowieka, jak prawo do życia, prawo do własności czy wolności słowa. Naszych intuicji moralnych nie można więc przywoływać na poparcie istnienia jakichś uniwersalnych i absolutnych, niezależnych od naszej woli i wiedzy praw czy powinności człowieka.
Dlaczego zatem co pewien czas ktoś stara się nas przekonać o istnieniu takich praw, twierdząc, że są one ponad prawami przez nas stanowionymi, że muszą być respektowane, czy tego chcemy czy nie, jako prawa naturalne? Nasuwa się jedna hipoteza wyjaśniająca: czynią to ci, którzy chcą nam coś w tej dziedzinie narzucić, ograniczyć nasze możliwości wyboru przez podporządkowanie ich swojej własnej koncepcji godnego życia lub - co chyba częstsze - preferowanym przez siebie, niedemokratycznym mechanizmom stanowienia prawa. Mechanizmy takie usprawiedliwiano dawniej boskim pochodzeniem wszelkiej władzy; dziś usprawiedliwia się je najczęściej boskim pochodzeniem wiedzy o tym, co dobre i złe. I naszej domyślności pozostawia się wniosek, że skoro nieomylny dostęp do tej wiedzy mają zwierzchnicy instytucji, która pośredniczy między nami i Bogiem, więc właśnie ona winna nadzorować proces stanowienia prawa i ingerować weń, ilekroć uzna to za wskazane. A zapewnienie, że musi to czynić dla ochrony nadrzędnych, naturalnych praw, usypia nasze podejrzenia, że instytucja ta może się kierować po prostu własnym interesem.
Gdy prawie pół wieku temu zaczynałam studiować filozofię,
o	zawrót głowy i frustrację przyprawiała mnie teza o wyższości
logiki dialektycznej nad logiką formalną. O zawrót głowy, bo re-
guły logiki dialektycznej były skrajnie niejasne; o frustrację
zaś, bo oczekiwanie, że w jakimś kolejnym na ten temat wywo-
dzie znajdę ścisłe sformułowanie owych reguł, nigdy się nie
spełniało.
Czy dzisiejsi odbiorcy mętnej koncepcji prawa naturalnego
i jego wyższości nad prawem stanowionym doznają podobnych
uczuć? Cóż, może mądrzejsi o doświadczenia tego półwiecza
wiedzą już, że ilekroć nie wiadomo, o co chodzi ideologom, ty-
lekroć chodzi im o władzę.
Wiadomości Kulturalne, 16 marca 1997