Anna Zachorowska-Mazurkiewicz

Kobiety i instytucje.
Kobiety na rynku pracy 
w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Wydawnictwo Śląsk,  Katowice, 2006.
©  Anna Zachorowska-Mazurkiewicz
Spis treści	  	
             					
Wstęp.........................................................................................................  str. 6 

Rozdział I - Rola i pozycja kobiet na rynku pracy w teorii ekonomii 
instytucjonalnej 

1.1. Instytucjonalizm w społeczno-ekonomicznych procesach badawczych..........	11
1.1.1. Istota nurtu ekonomii instytucjonalnej...........................................................	11
1.1.2. Instytucja w koncepcji Thorsteina Veblena...................................................    	12
1.1.3. Ekonomia instytucjonalna po Veblenie.........................................................      	15
1.1.4. Znaczenie nowego instytucjonalizmu we współczesnej ekonomii................    	17 
1.1.5. Przyczyny i konsekwencje ewolucji pojęcia „instytucja” w teorii ekonomii   	20
1.1.6. Instytucjonalne podejście do badania zjawisk gospodarczych......................     	23
1.1.7. Instytucjonalizm na tle teorii ekonomii..........................................................    	26
1.1.8. Powiązania instytucjonalizmu z innymi naukami..........................................    	29

1.2. Problem nierówności w teorii ekonomii instytucjonalnej.................................   	31
1.2.1. Koncepcja równości jako przeciwieństwo nierówności................................    	31
1.2.2 Zasady sprawiedliwości, równości miar, szans i sytuacji..............................      	34
1.2.3. Nierówność i dyskryminacja w perspektywie instytucjonalnej....................   	35
      1.2.4. Płeć jako specyficzne kryterium różnicowania zasobów pracy....................      	37

Rozdział II – Historyczne aspekty sytuacji kobiet w społeczeństwie 
i gospodarce Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej i Polski

2.1. Ewolucja instytucjonalnych uwarunkowań sytuacji i pozycji kobiet na 
rynku pracy w Stanach Zjednoczonych....................................................................	43
2.1.1. Instytucjonalizacja sytuacji kobiet przed pierwszą falą feminizmu..............     	43
2.1.2. Ruchy kobiece a zmiany w instytucjonalnych warunkach sytuacji kobiet
w Stanach Zjednoczonych.......................................................................................     	46 
2.1.3. Zmiana sytuacji i pozycji kobiet na rynku pracy po II wojnie światowej.....  	47
2.1.4. Wpływ drugiej fali feminizmu na  polityczną, społeczną i ekonomiczną 
sytuację kobiet w USA............................................................................................     	48

2.2. Procesy kreowania sytuacji kobiet na rynku pracy w krajach UE..................     	50 
2.2.1. Źródła gospodarczej i społecznej nierówności kobiet w Europie.................    	50
2.2.2. Zmiana sytuacji kobiet w Europie pod wpływem wojen światowych..........     	55
2.2.3. Pozycja kobiet na rynku pracy w okresie powstania i funkcjonowania 
Wspólnoty Europejskiej..........................................................................................     	58

2.3. Instytucjonalne uwarunkowania sytuacji kobiet w gospodarce polskiej........   	62
2.3.1. Tradycyjny wzorzec sytuacji kobiet w społeczeństwie i gospodarce polskiej   	62
2.3.2. Ekonomiczna i społeczna sytuacja kobiet w Polsce międzywojennej..........     	68
2.3.3. Miejsce kobiet w polskiej gospodarce okresu socjalizmu............................     	73
2.3.4. Nowe zjawiska w budowaniu pozycji kobiet na rynku pracy w Polsce w 
warunkach transformacji systemowej.....................................................................	78

Rozdział III - Analiza sytuacji kobiet na rynku pracy w Stanach 
Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

3.1. Sytuacja kobiet na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych 
– diagnoza stanu..........................................................................................................     	82
3.1.1. Aktywność zawodowa kobiet – skala zjawiska.............................................     	82
3.1.2. Struktura zawodowa pracujących kobiet.......................................................     	85 
3.1.3. Warunki płacowe na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych.......................     	87
3.1.4. Problem bezrobocia kobiet............................................................................     	89

3.2. Kobiety na rynku pracy w Unii Europejskiej....................................................     	91 
3.2.1. Badania aktywności zawodowej kobiet w krajach członkowskich Unii 
Europejskiej.............................................................................................................     	91      
3.2.2. Nierówności w zatrudnieniu i awansie kobiet w Unii Europejskiej..............     	95
3.2.3. Nierówności płacowe – realia UE.................................................................     	98
3.2.4. Bezrobocie kobiet w Unii Europejskiej.........................................................     	101

3.3. Problem pozycji kobiet na rynku pracy w Polsce.............................................    	102
3.3.1. Kształtowanie się współczynnika aktywności zawodowej kobiet.................     	103
3.3.2. Struktura zatrudnienia kobiet w okresie przemian systemowych..................     	106
3.3.3. Różnice wynagrodzeń kobiet i mężczyzn w warunkach transformacji 
systemowej...............................................................................................................     	109 
3.3.4. Bezrobocie wśród kobiet w Polsce................................................................      	112

3.4. Analiza porównawcza sytuacji kobiet na rynku pracy w Stanach 
Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce – pierwsze wnioski..........................     	118
3.4.1. Aktywność zawodowa kobiet w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej
 i w Polsce................................................................................................................     	118
3.4.2. Struktura zawodowa kobiet w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej 
i w Polsce.................................................................................................................  	120
3.4.3. Poziom wynagrodzenia za pracę kobiet w analizowanych krajach...............	122
3.4.4. Analiza porównawcza bezrobocia kobiet w Stanach Zjednoczonych, Unii 
Europejskiej i w Polsce...........................................................................................     	123

Rozdział IV - Instytucjonalne zabezpieczenie pozycji kobiet na rynku 
pracy w USA, UE i w Polsce

4.1. Prawne gwarancje kształtowania równej pozycji kobiet i mężczyzn 
na rynku pracy.............................................................................................................    	125
4.1.1. Zabezpieczenia prawne sytuacji kobiet na rynku pracy w Stanach 
Zjednoczonych.........................................................................................................     	125
4.1.2. Prawne uwarunkowania pozycji kobiet w społeczeństwie i gospodarce Unii 
Europejskiej.............................................................................................................     	131
4.1.2.1. Traktaty określające sytuację kobiet na rynku pracy w UE.......................      	131
4.1.2.2. Dyrektywy regulujące pozycję kobiet na europejskim rynku pracy..........      	134
4.1.2.3. Uzupełniające dokumenty regulujące sytuację kobiet na rynku pracy w UE  	138
4.1.3. Instytucjonalne zabezpieczenia sytuacji kobiet na rynku pracy w Polsce.....     	141

4.2. Rola specjalnych instytucji rządowych w kształtowaniu sytuacji kobiet 
na rynku pracy.............................................................................................................    	149
4.2.1. Instytucje federalne kształtujące pozycję kobiet na rynku pracy w USA......    	149
4.2.2. Instytucje wspólnotowe regulujące problemy kobiet w UE..........................     	150
4.2.3. Rola administracji publicznej w kształtowaniu pozycji kobiet na rynku
pracy w Polsce.........................................................................................................     	155

4.3. Znaczenie organizacji pozarządowych w kształtowaniu sytuacji kobiet 
na rynku pracy.............................................................................................................     	156
4.3.1. Organizacje pozarządowe i inicjatywy prywatne wpływające na 
ekonomiczną i społeczną sytuację kobiet w USA...................................................     	156
4.3.2. Pozarządowe organizacje wpływające na pozycję kobiet w państwach 
Europy...................................................................................................................... 	160
4.3.3. Rola pozarządowych organizacji w zmianie pozycji kobiet na rynku pracy 
w Polsce...................................................................................................................     	162

4.4. Skuteczność instytucjonalnego zabezpieczania praw kobiet 
na rynku pracy w USA, UE i Polsce.....................................................................    	165
4.4.1. Ocena skuteczności instytucjonalnego zabezpieczania sytuacji kobiet 
na rynku pracy..........................................................................................................   	165
4.4.2. Rola instytucji w realizacji zasad sprawiedliwości na rynku pracy 
Stanów Zjednoczonych............................................................................................     	166
4.4.2.1. Amerykańskie rozwiązania instytucjonalne na rzecz poprawy sytuacji 
kobiet na rynku pracy – analiza struktury................................................................     	166 
4.4.2.2. Równy dostęp do wykształcenia.................................................................     	168
4.4.2.3. Równy dostęp do pracy...............................................................................     	169
4.4.3. Pozytywne i negatywne następstwa instytucjonalnych rozwiązań na rzecz 
sytuacji kobiet na rynku pracy w Unii Europejskiej................................................    	171
4.4.3.1. Europejska struktura instytucjonalna zabezpieczenia sytuacji kobiet na 
rynku pracy...............................................................................................................     	171
4.4.3.2. Pozytywne strony i negatywne zjawiska towarzyszące wzmocnieniu 
rozwiązań instytucjonalnych na rzecz kobiet w Unii Europejskiej..........................	173
4.4.3.3. Skuteczność instytucjonalnych rozwiązań europejskich w zakresie
 zabezpieczenia sytuacji kobiet na rynku pracy.......................................................     	176
4.4.4. Próba oceny skuteczności instytucjonalnych rozwiązań zabezpieczających 
prawa kobiet na rynku pracy w Polsce.....................................................................    	179
4.4.4.1. Instytucje zabezpieczające sytuację kobiet na rynku pracy w Polsce.........     	179
4.4.4.2. Skuteczność polskich rozwiązań instytucjonalnych na rzecz poprawy 
sytuacji kobiet..........................................................................................................    	180

4.5. Badanie możliwości adaptacji wybranych amerykańskich i wspólnotowych 
       rozwiązań instytucjonalnych w zakresie łagodzenia nierówności na polskim 
       rynku pracy...........................................................................................................   	182
4.5.1.Rozwiązania zabezpieczające równość kobiet i mężczyzn na polskim rynku 
pracy proponowane przez organizacje międzynarodowe........................................    	182
4.5.2. Łagodzenie nierówności na polskim rynku pracy w oparciu o doświadczenia 
rozwiązań amerykańskich........................................................................................     	185
4.5.3. Wykorzystanie rozwiązań wspólnotowych w wyrównywaniu sytuacji kobiet
 na rynku pracy w Polsce.........................................................................................   	190 
4.5.3.1. Możliwości zmiany sytuacji kobiet w Polsce w oparciu o europejskie 
prawo wspólnotowe..................................................................................................   	190
4.5.3.2. Zastosowanie innych rozwiązań unijnych z zakresu zabezpieczania 
równości na polskim rynku pracy – weryfikacja......................................................     	197

Zakończenie..............................................................................................     	201 
Bibliografia...................................................................................................................	210
Spis tabel.......................................................................................................................	218
Spis wykresów..............................................................................................................	219
Spis rysunków...............................................................................................................	219

Rozdział II
Historyczne aspekty sytuacji kobiet w społeczeństwie i gospodarce Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej i Polski

Współczesna pozycja kobiet w życiu społecznym i gospodarczym kształtowała się przez wieki. Wpływały na nią wydarzenia kulturowe, społeczne, polityczne i ekonomiczne. Niektóre z tych zdarzeń, definiujących miejsce kobiet w społeczeństwie i ich znaczenie dla gospodarki, miały wymiar globalny - można wśród nich wymienić wojny światowe. Większość jednak czynników wywołujących zmiany w pozycji kobiet było charakterystyczne tylko dla jednego kraju lub regionu (i tak dla Polski ważne było wprowadzenie systemu nakazowego w gospodarce, dla Europy powstanie Wspólnoty, a następnie Unii Europejskiej, z kolei dla Stanów Zjednoczonych rozwój ruchu feministycznego). Niemniej poznanie przebiegu tego procesu historycznego jest niezbędne dla zrozumienia istoty instytucji definiujących pozycję kobiet w życiu społecznym i ekonomicznym w XXI wieku.

2.1.	Ewolucja uwarunkowań sytuacji i pozycji kobiet na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych
2.1.1. Instytucjonalizacja sytuacji kobiet przed pierwszą falą feminizmu
Począwszy od okresu kolonialnego, na status kobiety w społeczeństwie amerykańskim silny wpływ miały dwa aspekty angielskiego prawa zwyczajowego: doktryna władzy małżeńskiej, zgodnie z którą w oczach prawa tożsamość kobiety równa była tożsamości jej męża, oraz doktryna prywatności rodziny, głosząca, że rodzina i dom stoją poza interwencją prawa. William Blackstone wypowiada się na temat doktryny władzy małżeńskiej w Commentaiers on the Laws of England (Komentarze do prawa angielskiego): „Poprzez małżeństwo mąż i żona stają się jedną osobą w oczach prawa: oznacza to, że istnienie, to znaczy prawna egzystencja kobiety, zostaje zawieszona na czas trwania związku małżeńskiego lub przynajmniej zostaje włączona do egzystencji jej męża i połączona z nią, odkąd kobieta dokonuje wszystkich czynności pod skrzydłami, opieką i ochroną męża”.
W okresie kolonialnym żadnej z tych zasad ani rygorystycznie, ani konsekwentnie nie przestrzegano, jednakże były one ściśle stosowane w krytycznym okresie, który nastąpił po wojnie o niepodległość, kiedy to nowo powstałe Stany Zjednoczone Ameryki usilnie pracowały nad ujęciem obowiązujących praw w ramy konstytucji narodowej i konstytucji stanowych. W rezultacie opracowane wówczas konstytucje wyłączyły kobiety z udziału w życiu publicznym, odmawiając przyznania im wielu praw nadanych ich mężom – łącznie z prawem do głosowania, posiadania lub sprzedaży własności, zawierania umów, prowadzenia interesów, dochodzenia swych praw w sądzie i sprawowania opieki prawnej nad dziećmi. Konstytucje te „zamknęły” kobietę w zdominowanej przez mężczyznę rodzinie, w której mąż nie tylko miał prawo fizycznie karać swą żonę za jakiekolwiek nieposłuszeństwo, ale w której żona nie miała opieki prawnej w wypadku nadużycia przez męża jego władzy lub uchylania się od obowiązków, jakie miał wobec niej spełniać.
Przeszło dwieście lat istnienia republiki Stanów Zjednoczonych nie wystarczyło, żeby osiągnąć pełną, faktyczną równość praw kobiet i mężczyzn. W Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych (1776) stwierdzono wprawdzie, że „ [...] wszyscy ludzie rodzą się równi”, ale słowo man oznaczało w owym czasie, i oznacza nadal, równocześnie człowieka i mężczyznę. Kobieta stanowiła odrębną kategorię: woman, nie przekładalną na znaczenie „człowiek”. Miało to swoje poważne konsekwencje. Potocznie bowiem rzeczownik „man” odczytywany był jako „mężczyzna”, co dawało podstawę do odbierania lub nieprzyznawania kobietom równych praw (na przykład prawa do głosowania). Z drugiej strony, wszelkie próby zmiany tej sytuacji i dopisywanie oddzielnych paragrafów dla kobiet były odrzucane, gdyż używano frazy „człowiek”, nie wydawało się więc konieczne rozszerzanie tej definicji.
Należy zaznaczyć, że Stany Zjednoczone od początku swego istnienia nie były państwem jednolitym, stąd i kontrakty płci – a więc zwyczajowe i formalne zasady współżycia kobiet i mężczyzn - nie były jednakowe na całym obszarze. Na zachodzie USA, w początkowej fazie rozwoju tego regionu, tak kobiety, jak i mężczyźni pracowali bardzo ciężko i w trudnych warunkach. Rezultatem tych wydarzeń była duża równość panująca pomiędzy płciami. Natomiast na południu USA większą równość kobietom przyniósł dopiero rozwój przemysłu w Stanach Zjednoczonych w drugiej połowie XIX wieku, jednocześnie zmniejszył on jednak stopień równości panujący między płciami na zachodzie tego kraju. Wśród klasy pracującej obie płcie obciążone były podobnym czasem i trudnością zadań, lecz w większości przypadków to właśnie kobiety pozostawały w domu, gdzie gotowały i zajmowały się dziećmi i domem, podczas gdy mężczyźni pracowali zarobkowo. Niekiedy kobiety podejmowały pracę zarobkową, szyjąc bądź wykonując dobra w domu, które mogły być sprzedane na rynku. Wiele kobiet pracowało również w fabrykach, ale w dalszym ciągu po powrocie do domu wykonywały wszystkie czynności związane z obowiązkami domowymi.
Kobiety należące do klasy średniej w większości również zajmowały się domem. Wyjątek stanowiły kobiety, które mogły pozwolić sobie na opłacenie służby. Jednakże to ich mężowie byli prawnymi właścicielami domu, przedsiębiorstwa czy innych dóbr. Aż do 1870 roku wszystkie dochody kobiet samorzutnie przekazywane były ich mężom, nie posiadały one prawa do własności po rozwodzie, nie miały również praw rodzicielskich, gdy dochodziło do rozwodu. Kobiety nie miały również praw wyborczych (nie mogły głosować), odmawiano im też prawa angażowania się w działalność polityczną. Otrzymywały także mniejsze wynagrodzenie niż mężczyźni i na ogół nie mogły wykazać się wykształceniem. Jakkolwiek podporządkowanie kobiet było dużo mniejsze niż w czasach niewolnictwa, stanowiło ono jednak zjawisko powszechne.
Tak w krótkim rysie można zaprezentować tło historyczne genezy pierwszego ruchu kobiecego na świecie. Narodziny ruchu, dążącego do równouprawnienia kobiet nastąpiły w kraju, w którym zasadę równości ludzi uczyniono od początku podstawą funkcjonowania państwa. Pierwsze działaczki na rzecz równouprawnienia kobiet wywodziły się bezpośrednio z ruchu przeciw niewolnictwu. Sprawę wykluczenia kobiet z życia publicznego i pozbawienia opieki prawnej w ramach rodziny po raz pierwszy poważnie podniesiono na forum publicznym podczas konwencji w Seneca Falls w roku 1848, kiedy to 68 kobiet i 32 mężczyzn, uczestników tej konwencji, podpisało Deklarację Zapatrywań i Postanowień (Declaration of Sentiments and Resolutions). W tym radykalnym dokumencie, sformułowanym na podstawie Deklaracji Niepodległości, domagano się nie tylko nadania kobietom wszystkich praw, których poprzednio im odmówiono, łącznie z prawem do głosowania, ale również całkowitego zrównania w prawach męża i żony. Szczególnie podkreślano potrzebę reform w dziedzinie małżeństwa, rozwodów, prawa własności i prawach do sprawowania opieki nad dziećmi. Podkreślano również prawo kobiet do publicznego wypowiadania się. Do deklaracji dołączono jeszcze rezolucję, by zagwarantować kobietom równy z mężczyznami dostęp do zawodów, pracy i usług. Konwencję w Seneca Falls uważa się za oficjalny początek ruchu na rzecz praw kobiet w Stanach Zjednoczonych.
2.1.2. Ruchy kobiece a zmiany w instytucjonalnych warunkach sytuacji kobiet w Stanach Zjednoczonych

W USA, już od 1848 roku, głosi się potrzebę aktywnych działań na rzecz zwiększenia równości kobiet i mężczyzn, jednak dopiero w 1920 roku nadano kobietom czynne i bierne prawo wyborcze. W 1923 roku Alice Paul, sufrażystka i założycielka Narodowej Partii Kobiet (National Women’s Party), wniosła do Kongresu Poprawkę o równości praw (Equal Rights Amendment). Jednakże w okresie międzywojennym większość kobiet wolała nie poruszać kwestii równości. Przeciwnicy ruchu emancypacyjnego kobiet wykorzystywali fakt wycofania się kobiet z agitacji na rzecz równych praw, w celach kampanii popierającej dotychczasowy model życia społecznego i rodziny, który zakładał pracę kobiet głównie w domu i pozbawienie ich praw tak ekonomicznych, jak i obywatelskich oraz dominację mężczyzn w sferze publicznej. Argumentowali oni, że: „kobiety – [objaśnia autorka] są na równi z mężczyznami wolne. Jeśli korzystają z tej wolności w niewielkim stopniu, jeżeli wolą wybierać dotychczasowy model życia – do niedawna przymusowy – to ich sprawa. Widocznie dotychczasowy porządek odmiennych ról płci w społeczeństwie wcale nie był taki zły, widocznie odpowiada i mężczyznom, i kobietom, jest zgodny z ich odmiennymi naturami i nakazami religii. Jest wolność, ale nie z każdej wolności trzeba od razu korzystać”. Dlatego też pojawia się nowa forma nierówności - kobiety, które w jednostkowych przypadkach sięgały, często z powodzeniem, po wywalczone swobody i możliwości oraz robiły karierę w wolnych zawodach, w nauce czy nawet w polityce - zaczęto w sferze obyczajowej szykanować, a nawet potępiać moralnie. Argumenty moralne były równie skuteczne w powstrzymywaniu ambitnych kobiet przed aktywnym uczestnictwem w życiu publicznym, jak dawne bariery prawne. 
W 1944 roku nadano Poprawce o Równości Praw nadal aktualny kształt ujęty w trzech artykułach: 
-	mocą ustawy Stany Zjednoczone i (poszczególne) stany nie mogą odmawiać, ani ograniczać równości praw ze względu na płeć;
-	Kongresowi nadaje się prawo do wymuszania przez odpowiednie ustawodawstwo stosowania tego artykułu;
-	Poprawka niniejsza wchodzi w życie w dwa lata po ratyfikacji.
Do końca II wojny światowej wniosek jednak przeleżał w szufladzie komisji Kongresu.
Zmiany dotyczące roli kobiet w społeczeństwie, a także ich pozycji na rynku pracy zachodziły jednak nadal, co więcej, w okresie po II wojnie światowej nabrały tempa i nowej jakości. 

2.1.3. Zmiana sytuacji i pozycji kobiet na rynku pracy po II wojnie światowej
Wejście kobiet na rynek pracy w drugiej połowie XX wieku miało charakter masowy i przyczyniło się niewątpliwie do ich wyzwolenia z dotychczasowych ograniczonych ram działania. Nie było ono w znaczniejszej mierze wynikiem walki o wyzwolenie, lecz raczej efektem interakcji czynników obiektywnych, wynikających ze zmian w systemie wyznawanych wartości. Jednym z nich było przywiązywanie większej wagi, niż w poprzednim okresie, do materialnej sfery życia i do korzystania z jego powabów, co wpłynęło na zmianę orientacji życiowej kobiet  i rozpoczęcie samodzielnej pracy zarobkowej. Możliwości uzyskiwania wyższych dochodów okazały się sprzężone z koniecznością podniesienia poziomu wykształcenia. Wyższy poziom wykształcenia przyniósł, obok ambicji wykraczających poza sferę rodziny i gospodarstwa domowego, stopniowe ograniczenie czasu przeznaczonego na wychowanie dzieci. 
W okresie powojennym kobiety, które w czasie wojny były zatrudniane na stanowiskach pracy opuszczonych przez mężczyzn, powracały do ról żon i matek niepracujących. Nastąpił powojenny baby-boom. Zatrudnienie kobiet w USA rosło wolno, a w zakresie pracy wysoko kwalifikowanej, samodzielnej i na wyższych stanowiskach - wręcz malało; wzrost gospodarczy bowiem nie tworzył tam wystarczająco szybko dodatkowych miejsc pracy. Kobiety podejmowały pracę głównie w zawodach uznawanych za typowo kobiece (sekretarki, maszynistki, służba domowa, nauczycielki, urzędniczki, pielęgniarki, telefonistki itp.). Były to profesje znacznie gorzej opłacane niż zawody męskie. Kobiety, które za bardzo zasmakowały w pracy zawodowej, stawiano pod pręgierzem opinii publicznej i w ostateczności, nawet wbrew ich woli, zwalniano. Trudny był los kobiet niezamężnych, gdyż model amerykański nie przewidywał ich uczestnictwa w życiu publicznym. Kobieta bowiem miała opierać swą egzystencję na zarobkach męża.
W trosce o sytuację Amerykanek na rynku pracy i w sferze publicznej John Kennedy powołał w 1961 roku prezydencką Komisję do Zbadania Statusu Kobiet (zwaną potem Komisją Kennedy’ego). Komisja ta dostarczyła wielu nowych danych o sytuacji kobiet i w efekcie doprowadziła do utworzenia wielu stanowych komisji do spraw statusu kobiet (Citizen’s Advisory Council) oraz wprowadzenia Ustawy o Równej Płacy (Equal Pay Act). Do wzrostu zainteresowania instytucji rządowych pozycją kobiet bezpośrednio przyczynił się sukces badań kosmicznych ZSRR. Szukając przyczyn przegranej Ameryki w tej rywalizacji, zwrócono między innymi uwagę na zupełną absencję żeńskiej połowy społeczeństwa w badaniach naukowych. Podczas gdy w Związku Radzieckim wykorzystywano efektywnie kobiece talenty, udział Amerykanek w badaniach naukowych spadł do niezwykle niskiego poziomu. Ponadto ich partycypacja w innych sferach życia społecznego wypadała równie katastrofalnie nisko. 
Pomimo możliwości równouprawnienia kobiet i mężczyzn, które pojawiły się po II wojnie światowej, w wyniku masowej aktywizacji zawodowej Amerykanek, zaobserwowano zjawisko zupełnie odmienne. W latach 40. i 50. XX wieku przywrócono tradycyjny porządek społeczny, oparty na podziale pracy według płci, w wyniku którego kobiety odpowiedzialne są za sferę prywatną, a mężczyźni za publiczną. Dopiero wymierne wyniki walki konkurencyjnej pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Związkiem Radzieckim w sferze badań kosmicznych przyczyniły się do przewartościowania tych powszechnie dominujących w tamtym okresie poglądów, co po raz kolejny umożliwiło wprowadzenie zmian w tym zakresie.

2.1.4. Wpływ drugiej fali feminizmu na polityczną, społeczną i ekonomiczną sytuację kobiet w USA

W połowie lat 60. XX wieku kobiety różnych pokoleń łączyło poszukiwanie zatrudnienia nie tyle przypadkowego, co lepiej płatnego, ambitniejszego, nie gorszego od oferowanego mężczyznom. Przede wszystkim jednak kobiety domagały się równego traktowania w pracy i społeczeństwie. Jednocześnie coraz drastyczniej były odbierane wszelkie przejawy dyskryminacji płacowej w pracy. Przepisy i obyczaje, uważane dotąd za oczywiste i zrozumiałe, budziły w tamtym okresie sprzeciw kobiet.
Ustawa o nazwie Civil Rights Act  (CRA), podpisana w lipcu 1964 roku przez prezydenta Johnsona, w Tytule VII zakazuje dyskryminacji w pracy. Długo ważyły się losy tej ustawy, gdyż pierwotnie zakazywała dyskryminowania w pracy ze względu na „rasę, kolor skóry, religię lub pochodzenie etniczne”. Howard W. Smith, osiemdziesięcioletni kongresman ze stanu Wirginia, chcąc nie dopuścić do jej uchwalenia, zaproponował dodać jeszcze słowa „i płeć”, co wywołało ogólną wesołość. Jednakże członkini parlamentu Martha Griffith uświadomiła zebranym, iż przyjęcie dokumentu bez owej poprawki sprawi, że kobiety czarne będą chronione przed dyskryminacją (zakaz dyskryminacji rasowej), a kobiety białe nie – i ku zaskoczeniu pomysłodawcy poprawkę uchwalono, a następnie przyjęto cały akt prawny.
Od początku lat 70. XX wieku zmieniła się polityka względem kobiet w Stanach Zjednoczonych. Znoszono kolejne dyskryminujące je przepisy i zasady pracy zawodowej. Tylko tytułem przykładu wymienić można niektóre z nich: wycofanie odrębnych rubryk ogłoszeń o pracy dla mężczyzn i kobiet, zniesienie przez towarzystwa lotnicze przepisów uniemożliwiających stewardesom dalszą pracę po zamążpójściu lub po ukończeniu trzydziestego roku życia, cofnięcie dotacji dla tych wyższych uczelni, na których stwierdzono dyskryminacyjne praktyki w awansowaniu kobiet.
Już w latach 60. XX wieku podejmowano próby włączenia „poprawki o równości praw” do porządku dziennego obrad Kongresu. Wreszcie 22 marca 1972 roku poprawka ta została uchwalona. Jednakże pomimo jej uchwalenia nie stała się prawem obowiązującym w całym państwie. Wejście jej w życie uzależnione było bowiem od ratyfikacji przez wszystkie stany, a ratyfikacji dokonano tylko w 35 (z wymaganych 38 stanów). Po przezwyciężeniu wielu przeszkód proceduralnych, stawianych przez przeciwników równouprawnienia, całościowa ratyfikacja nastąpiła dopiero pod koniec 1983 roku. 
Wprowadzenie instytucjonalnych rozwiązań na rzecz równouprawnienia kobiet tak w życiu społecznym, jak i gospodarczym nie było procesem krótkotrwałym ani łatwym. Jednakże fakt, iż aktualnie sytuacja kobiet jest kształtowana przez szczegółowe ustawodawstwo tak federalne, jak i stanowe, można uznać za swego rodzaju osiągnięcie. Z pewnością za sukces także można uznać fakt, że coraz częściej można się spotkać z inicjatywą prywatną ze strony poszczególnych organizacji, które widzą w wyrównaniu szans kobiet nie tylko przejaw sprawiedliwości społecznej, lecz również szansę na sukces.

2.2. Procesy kreowania sytuacji kobiet na rynku pracy w krajach UE 
2.2.1. Źródła gospodarczej i społecznej nierówności kobiet w Europie
Kobiety w Europie już od czasów starożytnych traktowano jako istoty fizycznie, ekonomicznie i obyczajowo podporządkowane mężczyznom. Prawnie kobiety najczęściej stanowiły własność ojca lub męża, los niezamężnych kobiet zależał zaś od decyzji ojca lub brata. Pierwsze odstępstwo od tego rodzaju zależności przyniosło chrześcijaństwo, uznające, że kobieta jest równa mężczyźnie i może dostąpić zbawienia tak samo jak on, ale nakazujące żonie posłuszeństwo mężowi. O prawie kobiet do równego traktowania z mężczyznami zaczęto w Europie mówić w połowie XIX wieku. Ważną rolę odegrały tu same kobiety. Liczne ruchy i organizacje kobiece, między innymi emancypantek i sufrażystek, domagały się, aby również kobiety, a nie tylko mężczyźni, miały prawo do korzystania z przywilejów państwa demokratycznego. 
Tradycyjnie kobiety miały obowiązek utrzymywania i produkowania wszystkiego, co niezbędne w gospodarstwach domowych przy użyciu swojej pracy, czasu i umiejętności. Praca domowa kobiet nie była postrzegana w taki sposób, jak obecnie – czyli obowiązek, lecz jako fundamentalna część ich zalet, które warunkowały nie tylko byt rodziny, ale i dobrobyt całego społeczeństwa. Praca na roli zawsze wydawała się przedłużeniem prac domowych, a w ten sposób stanowiła „naturalną” domenę kobiecą. Chociaż tradycyjnie kobietę postrzegano wyłącznie jako osobę prowadzącą dom, to miały one także swój wkład w rozwój miast, podejmowały bowiem pracę w miastach od początku ich istnienia. Pierwsze z nich zostały utrwalone na freskach w Mykenach jako nosicielki wody. Miejscem publicznym, będącym niemal od zawsze domeną kobiet, był rynek, gdzie miały swoje stragany z warzywami czy ptakami. Zwyczaje te utrzymywały się od czasów starożytnych, a następnie przez całą historię cywilizacji zachodniej, aż do okresu współczesnego. Kobiety prowadziły też aktywną działalność rzemieślniczą, szczególnie w rzemiośle artystycznym, ich zajęciem było między innymi ukwiecanie średniowiecznych miast. We Włoszech, Anglii, Francji, Holandii i wielu innych państwach kobiety podejmowały liczne zajęcia, włączając w to niektóre dziedziny handlu, niemal całkowicie je feminizując. We Frankfurcie pomiędzy XIV i XVI wiekiem kobiety miały swoją reprezentację w 201 zawodach, z których 65 było całkowicie przez nie zmonopolizowanych, dominowały zaś w 17, a w 3 miały równą z mężczyznami reprezentację. W Strasburgu kobiety figurowały na listach zatrudnienia jako kowale, złotnicy, handlarze ziarnem, ogrodnicy, krawcy i producenci beczek. Na początku XVI wieku, chociaż istniały pewne różnice w poszczególnych krajach, kobiety zaczęto stopniowo odsuwać od handlu, z którym tradycyjnie były utożsamiane. Od XVI wieku warunki pracy kobiet sukcesywnie się pogarszały, za wyjątkiem prac tzw. niewdzięcznych, najgorzej opłacanych, najmniej prestiżowych.
Europa, przyzwyczajona do feudalnego rozwarstwienia społeczeństwa, wedle przynależności stanowej, wraz ze zniesieniem stanów podczas Wiosny Ludów przeżyła tak wielki szok, że zniesienie jeszcze bardziej fundamentalnego i naturalnego podziału człowieczeństwa na ludzi i kobiety wydawało się już zupełnie nie do przyjęcia, a nieliczne buntowniczki usunięto, skazując je na śmierć. Kiedy inspirowana ideami równościowymi rewolucji francuskiej, angielska pisarka Mary Wollstonecraft opublikowała pracę:  „Obrona praw kobiety” (A vindication of the rights of a woman), dzieło powszechnie traktowane jako pierwszy manifest feminizmu, w którym domagała się uznania równych praw kobiet. Thomas Taylor, filozof z Cambridge,  w wydanej anonimowo pracy „Obrona praw zwierząt” (A vindication of the rights of brutes) wykazał ponad wszelką wątpliwość, że i zwierzęta powinny mieć takie same prawa, jak ludzie. A skoro to nonsens – dowcipkował – to podobnym nonsensem jest domaganie się praw dla kobiet.
Pod koniec XIX wieku pozycja kobiet w społeczeństwie stała się bardziej interesująca dla badaczy ze względu na liberalizację podejścia do praw i sprawiedliwości, które wprowadziły zmiany w myśleniu o kobietach. Na przykład, dla Harriet Taylor Mill czy jej męża Johna Stuarta Milla dobre społeczeństwo to takie, które opierało się na wykształceniu i wolności. Argumentowali oni, że dopóki działania jednostki nie krzywdzą i nie zakłócają wolności innych, jednostka powinna podążać za swoimi pragnieniami i spełniać swoje życzenia. Aby kobiety mogły skorzystać z takiej filozofii na równi z mężczyznami, potrzebna była radykalna zmiana ich podrzędnej pozycji w społeczeństwie.
Wiek XIX przyniósł zmiany w zakresie wykształcenia kobiet. W tym wieku wprowadzono obowiązkowe wykształcenie dla dziewcząt na poziomie elementarnym. Jednakże na tym poziomie obowiązywały inne programy nauczania dla dziewcząt i chłopców. Programy przeznaczone dla dziewcząt rozwijały tradycyjne zalety kobiece: niewinność, skromność, opanowanie, przyzwoitą mowę oraz umiarkowanie w jedzeniu; nauczano również przedmiotów, takich jak: budżet domowy czy zadania odpowiednie dla kobiet. Były one podstawą edukacji dziewcząt przez długie lata. Typowe zadania dziewczęce były kojarzone z nauką usług, które miały na celu sprawianie radości innym. Nowa wyższa klasa wieku XIX zastrzegła naukę wyłącznie dla synów, dlatego też najbardziej utrudniony dostęp miały kobiety do uczelni wyższych, i to nie tylko z powodu obyczajów i tradycji, lecz również z przyczyn formalnych. Kobiety napotykały trudności w związku z ograniczoną możliwością uczestnictwa w zajęciach czy otrzymaniem stopni naukowych. W 1848 roku Uniwersytet Londyński, jako jeden z pierwszych, otworzył swoje podwoje dla kobiet. Początkowo nauka tam skupiała się na szkoleniu nauczycielek, jednak kobiety nie mogły otrzymywać stopni naukowych tegoż uniwersytetu. College Bedford, następnie Cambridge i Oxford po kolei otwierały wydziały dla kobiet, jednak w dalszym ciągu nie nadawały im stopni naukowych (zmieniło się to w 1878 roku), a nauczano w nich takich przedmiotów, jak między innymi nauka gry na pianinie. Pierwsze niemieckie uniwersytety zaczęły przyjmować kobiety w 1901 roku. W Finlandii w latach 1870-1901 kobiety musiały wykazywać się specjalnym pozwoleniem, aby dostać się na wyższą uczelnię. Podobne prawo obowiązywało w Hiszpanii, a zostało zniesione dopiero w 1910 roku.
Struktura relacji między płciami znajdowała jednak odbicie przede wszystkim w podziale pracy. Wraz z rozwojem społeczeństw przemysłowych w wiekach XVIII i XIX przedstawiony został manifest rozwoju ideologii „oddzielnych sfer”, w którym kobiety specjalizowały się w pracy domowej, a mężczyźni w pracy na rynku: miejsce kobiet było w domu, a mężczyzn w życiu publicznym. Ta ideologia została bezkrytycznie zaadaptowana w dziełach wczesnych socjalistów. Przytoczyć tu można argumentację Emila Durkheima, który twierdził, że kobiety prowadzą zupełnie inny żywot niż mężczyźni, a dwie wielkie funkcje życia psychicznego są rozdzielone - kobiety zajmują się życiem emocjonalnym, a mężczyźni intelektualnym. 
Nowy porządek ekonomiczny został zapoczątkowany przez proces uprzemysłowienia. Charakteryzował się on zaniknięciem rodziny jako jednostki produkcyjnej oraz przeniesieniem miejsca produkcji z domu do warsztatu lub fabryki, co utrwaliło podział pracy między płcie. Zadania reprodukcyjne zostały przyporządkowane całkowicie sferze kobiecej. Nastąpił również podział zadań produkcyjnych, z których większość została określona mianem męskich, a mniejszość żeńskich. Cena pracy w przypadku kobiet pozostawała zawsze niższa. Identyfikacja pracy kobiecej z pewnymi zawodami i tanią siłą roboczą została zinstytucjonalizowana w ciągu wieku XIX dzięki rozprawom reformatorów społecznych, naukowców i prawników. W połowie tego stulecia podstawowe tezy Adama Smitha i Jean Baptiste Saya zaczynały pokrywać się w dwóch aspektach:
-	płace mężczyzn powinny być wystarczające do tego, by pokryć potrzeby rodziny, co dodało wartości pracy męskiej i utrwaliło status żywiciela rodziny;
-	kobiety zredukowane były do kategorii żon uzależnionych od pracujących mężczyzn; ich pracę uważano za mniej efektywną, a więc stanowiły tani zasób siły roboczej.
Na tej podstawie podział pracy między płciami został przypisany naturalnym różnicom występującym między kobietami i mężczyznami. W ten sposób porządek społeczny został usankcjonowany, a natura nadała mu kształt i znaczenie. Struktura ta rozpadała się tylko wtedy, gdy męska siła robocza była niedostateczna, czyli w czasie wojen. Wówczas kobiety były najmowane do „męskich” prac, lecz w chwili zakończenia działań wojennych musiały porzucać swoje dotychczasowe stanowiska pracy i wracać do podejmowanych wcześniej, w czasach pokoju, zajęć. 
Warto zaznaczyć, że we wszystkich krajach europejskich przez cały wiek XIX i początek wieku XX kobiety pracowały zawodowo, jednakże były to w przeważającej części kobiety młode i niezamężne. Uważano je bowiem za słabsze fizycznie i umysłowo, a praca postrzegana była jako zagrożenie dla ich możliwości reprodukcyjnych. Miała ona odbijać się niekorzystnie na zdolności kobiet do dbania o rodzinę, wystawiać ją na agresję seksualną, gdy musiała wychodzić z pracy w nocy, lub korupcję moralną, gdy musiała pracować wraz z mężczyznami. Stworzono więc wiele przepisów, które ich pracę regulowały biorąc pod uwagę uwarunkowania natury fizycznej, praktycznej, moralnej i politycznej. I tak, regulacje te dotyczyły między innymi: godzin pracy, opieki medycznej, korzyści związanych z ciążą, gwarancji jednogodzinnej przerwy na karmienie piersią oraz zakazu wykonywania pewnych czynności przez kobiety (przykładowo pracy na nocną zmianę). Wymienione przepisy przysługiwały tylko kobietom pracującym w sektorze przemysłu, natomiast nie dotyczyły kobiet pracujących w rolnictwie czy w sektorze usług, a właśnie te obszary oferowały najwięcej pracy kobietom. A zatem w praktyce mimo korzystnych uregulowań prawnych nie uzyskano polepszenia warunków pracy kobiet. Nadal utrzymywał się podział pracy między płciami i różnice w wynagradzaniu i statusie, które zawsze były mniej korzystne dla kobiet niż dla mężczyzn.
Na początku XX wieku można było zaobserwować zmianę, jaka dokonała się w sektorze usług, a mianowicie przejście kobiet z sektora usług domowych do pracy urzędniczej. Znajdowały one wówczas pracę jako sekretarki, maszynistki, urzędniczki, guwernantki, telegrafistki, nauczycielki, pielęgniarki i pracownice socjalne. W większości stanowiska te były projektowane jako zajęcia nisko płatne, a więc kobiece. Pomimo ograniczeń, na jakie napotykały kobiety na rynku pracy, wzrastała liczba pracownic, które od XIX wieku starały się dostać do sektorów wykwalifikowanych zasobów pracy, wymagających przygotowania akademickiego. Na początku XX wieku wzrastający poziom wiedzy, późniejszy wiek zamążpójścia, sytuacja demograficzna, będąca wynikiem wojen, wzrost liczebności klasy średniej spowodowały, że wykształcenie wyższe było łatwiej osiągalne dla kobiet, co z kolei otworzyło przed nimi dostęp do wyższych stanowisk w hierarchii zawodowej. Ważnym punktem tych zmian była walka kobiet o uczestnictwo w życiu publicznym, o prawo głosu, a także zmiany systemów politycznych i gospodarczych, nowe wymagania rynku pracy oraz edukacja. 
Zmiany w podejściu do sytuacji kobiet następowały nie tylko na rynku pracy, lecz również i w innych dziedzinach życia społecznego. Postulat równouprawnienia płci został włączony do myśli politycznej stosunkowo późno, a polityka promująca równouprawnienie jest jeszcze bardziej współczesna. Choć polityczne korzenie postulatu równouprawnienia płci sięgają co najmniej czasów Rewolucji Francuskiej, to w Deklaracji Praw Człowieka z 1789 roku rozmyślnie pominięto problem kobiet. Kobiety nie uzyskały prawa głosu w krajach europejskich aż do XX wieku, a w okresie międzywojennym tylko nieliczne partie polityczne popierały postulaty równouprawnienia płci. Pod koniec XIX wieku autonomiczny ruch kobiet rozwijał się w Europie, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii. Na starym kontynencie musiał przybierać bardziej drastyczne formy niż w Stanach Zjednoczonych, gdyż ze względu na długowieczne tradycje, opór przed wprowadzeniem zmian był tu znacznie silniejszy. W Europie bowiem niższość kobiet uchodziła nadal za coś oczywistego, co potwierdzano często w rozprawach naukowych i filozoficznych. 
Powyższy rys historyczny uzmysławia, jak wielki przełom dokonał się w życiu społecznym i ekonomicznym kobiet w Europie na przełomie XIX i XX wieku. Jeszcze w połowie XIX wieku zdecydowana większość Europejek żyła w sytuacji całkowitego uzależnienia prawnego i ekonomicznego od męskich przedstawicieli rodziny (ojca, brata, męża). Jednak pomiędzy ostatnimi dekadami XIX wieku a okresem międzywojennym kobiety uzyskały wiele praw; między innymi kontrolę nad własnością i swoimi dochodami, prawo do rozwodu, prawo do podejmowania decyzji odnośnie do własnych dzieci. Prawa te były jednak przyznawane kobietom niezwykle wolno i z licznymi oporami, co więcej - raz przyznane nie zawsze były respektowane. Największe zmiany, i to zarówno w życiu politycznym, jak i na rynku pracy, miały zostać wymuszone dopiero przez wybuch I wojny światowej.

2.2.2. Zmiana sytuacji kobiet w Europie pod wpływem wojen światowych
I wojna światowa stała się punktem przełomowym w porządku rodzinnym i społecznym, ponieważ dopuszczono kobiety do nowych typów zatrudnienia, co przyczyniło się do zmiany ich pozycji w życiu społecznym. Zjawisko to zostało przez niektórych historyków określone mianem emancypacji kobiet. Tymczasowe zatrudnienie kobiet w przemyśle zbrojeniowym dowodziło ich zaradności w pracy na liniach produkcyjnych. Jednocześnie w latach 20. i 30. XX wieku dynamicznie wzrosła liczba uczennic w szkolnictwie średnim. We Francji w 1919 roku ułatwiono im dostęp do uczelni wyższych za sprawą ustanowienia szkół przygotowujących kobiety do dalszej nauki (licea, szkoły poziomu 0), a w 1924 roku zrównano stopnie akademickie kobiet i mężczyzn. Należy jednakże zaznaczyć, że występowały w tym zakresie znaczne różnice w dostępie na uczelnie obu płci pomiędzy poszczególnymi krajami. 
Pierwszym ważnym przełomem w prawach politycznych było uzyskanie do roku 1939  praw wyborczych przez kobiety prawie we wszystkich krajach Europy Zachodniej. Nie wpłynęło to jednak znacząco na zmiany w świecie polityki, co można tłumaczyć brakiem zainteresowania polityków sprawą równouprawnienia płci. Wielki kryzys ekonomiczny, II wojna światowa, zimna wojna i odbudowa powojennej Europy nie pozwoliły na wprowadzenie zagadnienia płci do rozważań politycznych. II wojna światowa nie miała tak stymulującego wpływu, jaki wywarła I wojna światowa, na rozpoznanie i wprowadzenie praw kobiet. Stało się tak z powodu rozpowszechnionego, lecz błędnego założenia, że kobiety uzyskały już prawa zrównujące je z mężczyznami. Wiele kobiet znalazło zatrudnienie, jednakże ich aktywność ekonomiczna nie była związana ze zwiększeniem znaczenia społecznego i politycznego. Pomimo uzyskania prawa głosu i wstępu na uniwersytety życie codzienne kobiet niewiele się zmieniło. W dalszym ciągu za kobietę idealną uznawano gospodynię domową, choć w tym czasie wiele kobiet pracowało poza domem. W latach 50. XX wieku podział płci w życiu społecznym poprzez feminizację pewnych zawodów oraz sprowadzenie pozycji kobiet do roli matek i gospodyń domowych osiągnął apogeum. 
Reakcja była niemal natychmiastowa. Pomimo sprzeciwu ówczesnych autorytetów wobec aktywności kobiet w sferze publicznej rozpoczęła się wówczas wielka transformacja społecznej pozycji kobiet w społecznościach Europy Zachodniej, która nasiliła się od lat 60. XX wieku. Należy tu wyodrębnić czynniki, które miały wpływ na wywołanie owych zmian. Były to między innymi:
-	gwałtowana urbanizacja, która wymogła większy udział kobiet w rynku pracy, a przez to doprowadziła do zwiększenia finansowej niezależności kobiet;
-	zmieniająca się struktura rodziny (między innymi zmniejszenie ilości dzieci);
-	większa niezależność socjalna;
-	rosnąca sekularyzacja, która doprowadziła do zmiany postaw dotyczących pozycji kobiet w społeczeństwie;
-	rozpowszechnienie masowej edukacji wyższej; 
-	zwiększona popularność ruchów kobiecych spowodowana industrializacją świata; ruchy te artykułowały i domagały się równych praw, co z kolei było motorem promowania nowych zmian.
W Europie problemem kobiet, ich często przywoływanym „przekleństwem”, stało się tzw. podwójne obciążenie: pracami domowymi (chętnie określanymi jako „obowiązki domowe”, a nie praca) i pracą zarobkową. Pracujące zawodowo kobiety klasy średniej musiały także wypełniać funkcje gospodyń domowych, gdyż zawód gosposi zanikał wobec dostatku pracy dla kobiet w przemyśle i usługach. Nastroje dalekie były od amerykańskiego triumfalizmu. Tylko w takiej atmosferze mogło ukazać się dzieło Simone de Beauvoir bardzo krytycznie oceniające sytuację kobiet – potraktowanych tu zresztą lekceważąco nawet na płaszczyźnie języka - „Druga płeć”. W dziele tym autorka analizuje, co oznacza być kobietą, i dochodzi do wniosku, że wszystkie kobiety, nawet te uprzywilejowane, żyją pod presją będącą wynikiem nie tylko niesprawiedliwej dystrybucji praw i obowiązków, lecz przede wszystkim presji kulturowej i społecznej, która zamieniła kobiety w „inne”. Bycie „inną”, „innym” zawsze pociąga za sobą negatywne konsekwencje, wyróżnia, daje podstawę do przeprowadzenia podziału społecznego, na który wszystkie narody są otwarte, a szczególnie Europa, zbudowana na porządku feudalnym. Definicja kobiety jako „innej” pozwala więc na konstrukcję opozycji kobieta – mężczyzna, gdzie władza jest skoncentrowana w rękach mężczyzn, którzy dyktują warunki kontraktu płci.
Po II wojnie światowej dokonał się znaczny postęp w procesie formalnego równouprawnienia płci, dostępu do płatnej pracy; poprawiły się standardy edukacyjne, a wzrastająca liczba kobiet otrzymała pracę na wysokich stanowiskach i w zawodach tradycyjnie zdominowanych przez mężczyzn. Jednakże równość pomiędzy płciami nie została jeszcze osiągnięta. Wiek XX okazał się niewątpliwie okresem sukcesów kobiet, czego wyrazem było, między innymi, otrzymanie prawa do głosowania. Zwycięstwa te trzeba jednak analizować w ich złożoności, często jako produkt przeciwstawnych żądań, które wynikały z rosnących nierówności. Kobiety, jeżeli tylko chciały, miały prawo do pracy zawodowej, lecz musiały wykonywać ją razem z pracą domową. W okresie tym ugruntowała się również ocena kobiet jako pracowników mniej wartościowych. Prawo głosu uprawniało, co prawda, kobiety do wybierania przedstawicieli władzy, ale w przeważającej części spośród mężczyzn, gdyż kobiety nie reprezentowały partii politycznych. Znaczącą zmianę sytuacji kobiet na europejskim rynku pracy należy wiązać dopiero z powstaniem Wspólnoty Europejskiej i wprowadzeniem przez nią rozwiązań zwiększających zakres równości płci w życiu gospodarczym i społecznym.

2.2.3. Pozycja kobiet na rynku pracy w okresie powstania i funkcjonowania Wspólnoty Europejskiej

Od chwili utworzenia Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) pozycja kobiet w państwach tego obszaru stale się poprawiała, chociaż wciąż istniały problemy w usunięciu wszystkich barier, które utrudniały osiągnięcie pełnej równości z mężczyznami. Działania podnoszące kwestie kobiet nie znalazły, we właściwym znaczeniu, swego odbicia w ustaleniach traktatowych EWG, pomimo iż Europejska Wspólnota Gospodarcza od swego powstania prowadziła szereg działań uwzględniających zagadnienia z tego zakresu. W działalności tej organizacji dadzą się wyróżnić dwa kierunki: po pierwsze, ugruntowanie regulacji z zakresu polityki społecznej w celu usunięcia dyskryminacji kobiet na wspólnym rynku; po drugie, podejmowanie środków dla złagodzenia skutków kryzysu strukturalnego na rynku pracy w odniesieniu do kobiet. Ponadto starano się również uwzględnić przeobrażenie społecznej roli kobiety, odejście od modelu gospodyni domowej i aktywne włączenie się w życie publiczne. Nie ulega wątpliwości, że pole działania kobiety, jak również stawiane wobec niej wymagania z biegiem lat się zwiększyły, a indywidualna struktura kobiecych potrzeb również uległa zmianie. Bilans zawodowych zdobyczy kobiet nadal nie jest porównywalny z osiągnięciami mężczyzn, ponieważ ich status w dalszym ciągu opiera się na dwóch biegunach, wyznaczanych przez rodzinę i pracę zawodową. Zmieniające się postawy wobec roli kobiet umożliwiły im zajmowanie pozycji wcześniej, jeszcze na początku XX wieku, zarezerwowanych wyłącznie dla mężczyzn. Chociaż wiele zawodów oferowanych kobietom było gorzej płatnych i charakteryzowało się niższym prestiżem, to jednak został unaoczniony wielki potencjał kobiet na rynku pracy. Największy postęp w dziedzinie równouprawnienia płci poczyniony został w Szwecji, jednakże i w społeczeństwach uważanych za tradycyjne, takich jak Włochy czy Hiszpania, rola i pozycja kobiet niewątpliwie wzrosła. Kobiety zaczęły się uaktywniać w polityce, gospodarce, społeczeństwie, a zjawisko to okazało się trwałe i nieodwracalne.
Chociaż w krajach Wspólnoty Europejskiej polityka na rzecz równouprawnienia płci rozwinęła się, nie stanowiła ona jednak głównego celu założycieli Wspólnoty (czego wyrazem jest tylko pośrednie poruszanie kwestii równości praw kobiet i mężczyzn w Traktacie o EWG). Odpowiedzialność Wspólnoty za równouprawnienie płci kazała państwom członkowskim wyjść poza pierwotnie ustalone granice. Ważnym krokiem na tym etapie było przedstawienie przez Komisję Europejską Radzie Ministrów programu Akcja Socjalna po szczycie w Paryżu w 1972 roku. Jednym z celów tej akcji było: „doprowadzenie do sytuacji, w której osiągnięta zostanie równość pomiędzy mężczyznami i kobietami na rynkach pracy we Wspólnocie, poprzez udoskonalenie czynników ekonomicznych i psychologicznych oraz infrastrukturę socjalną i edukacyjną”. W ten sposób WE poważnie przyczyniła się nie tylko do zbadania statusu kobiet, lecz również wpłynęła na rozszerzenie odpowiedzialności Wspólnoty za sytuację kobiet. Ważną rolę w tym procesie odegrał Europejski Trybunał Sprawiedliwości, stosując szeroką wykładnię prawa wspólnotowego i konsekwentnie wcielając w życie linie kierunkowe WE, okazał się siłą napędową równouprawnienia.
Do pozytywnego wpływu na rozwiązanie takich problemów, jak równość wynagrodzeń, równość traktowania w pracy czy równouprawnienie w systemach zabezpieczenia socjalnego, Wspólnota Europejska dodała również zmiany w kilku spokrewnionych obszarach. W programie Akcja Socjalna z 1974 roku oraz w programie Nowa Akcja na rzecz Promocji Równości Szans dla Kobiet z lat 1982-85 został poruszony problem edukacji i szkolenia zawodowego. Równouprawnienie bowiem w edukacji i szkoleniach zawodowych jest konieczne, by osiągnąć równy dostęp do miejsc pracy. Tak więc Komisja Europejska, mając przekonanie, że korzenie dyskryminacji ze względu na płeć leżą w systemie edukacji, podjęła kilka inicjatyw w zakresie równouprawnienia obu płci. Nowa edukacja miała usunąć elementy, które odpowiadały za tworzenie od najmłodszych lat stereotypu dotyczącego płci oraz pozbawiały dziewczęta możliwości wyboru pewnych zawodów, tradycyjnie przeznaczonych dla chłopców. W czerwcu 1985 roku ministrowie edukacji Wspólnoty Europejskiej przyjęli program równych szans, skupiający się głównie na:
-	szkoleniu osób odpowiedzialnych za edukację i podniesieniu stopnia ich świadomości,
-	doprowadzenie do większego zróżnicowania w zatrudnianiu mężczyzn i kobiet w zawodach związanych z nauczaniem,
-	usprawnieniu poradnictwa zawodowego,
-	usunięciu stereotypów z programów szkolnych.
Innym obszarem, na który Wspólnota Europejska starała się aktywnie wpływać, są postawy społeczne. Zmiany na tej płaszczyźnie są konieczne dla zawierania niedyskryminujących treści w podręcznikach oraz zwiększania równości szans w edukacji, które prowadzą do wyrównania szans na rynku pracy. Wciąż bowiem tradycyjnie mężczyźni są postrzegani jako mający pierwszeństwo w uzyskaniu stanowiska z powodu zakorzenionego w świadomości stereotypu mężczyzny jako żywiciela rodziny. Ponadto w dalszym ciągu niektórzy z nich negatywnie oceniają fakt, że ich żony pracują oraz, że muszą oni współpracować z kobietami. Postęp na tej płaszczyźnie z przyczyn niezależnych jest niezwykle wolny, lecz Wspólnota próbowała wpływać na te zmiany poprzez sponsorowanie badań na temat postaw społecznych, publikacje i spotkania informacyjne. 
Kraje Europy Zachodniej, zrzeszone w strukturach Wspólnoty Europejskiej, jako jeden z kierunków wspólnych, zintegrowanych działań, realizowały politykę równych szans i możliwości dla kobiet i mężczyzn we wszystkich dziedzinach życia społecznego, zawodowego i politycznego. Organizacje międzynarodowe, głównie zaś ONZ, sformułowały szereg praw, norm i zasad, które rządy państw członkowskich przyjęły jako wyznaczniki swoich wewnętrznych rozwiązań w różnych politykach szczegółowych. Działania polityczne w zakresie praw kobiet podejmowane przez ONZ i WE okazały się w wielu wypadkach zbieżne i wzajemnie się uzupełniające. Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła rok 1975 Międzynarodowych Rokiem Kobiet, a w 1985 roku zorganizowała konferencję w Nairobi kończącą Dekadę Kobiet. W tym samym czasie Wspólnota Europejska rozwijała politykę równouprawnienia, inicjowała debaty i dyskusje oraz sponsorowała badania na tematy związane z kobietami, ponadto wydawała dwumiesięczne publikacje „Women of Europe” (Europejki) oraz inne raporty, zbierała dane statystyczne i organizowała seminaria, takie jak spotkanie w Madrycie, które odbyło się przed przyjęciem Hiszpanii w poczet członków WE.
Istnieje delikatna zależność pomiędzy kulturą (postawami, wartościami) społeczeństwa a rolą ekonomiczną odgrywaną przez określone kategorie populacji i rzeczywisty dostęp do władzy politycznej. Kultura, role ekonomiczne i władza polityczna wpływały w zróżnicowany sposób na siebie nawzajem. W latach 80. XX wieku akcje polityczne zorganizowane przez Wspólnotę Europejską miały ważne i widoczne efekty na rynku pracy i w postawach społecznych. Postawy i wartości, wspierające bądź ograniczające role kobiet i postrzeganie tych ról tak przez kobiety, jak i przez mężczyzn, zmieniały się, również pod wpływem działań inicjowanych przez WE. Jednakże Europa jest dużym i zróżnicowanym obszarem i nie można stosować uogólnień, nie narażając się na przekłamania. Mimo że stare postawy trudno jest zmienić na całym kontynencie, to jednak można stwierdzić z całą pewnością, że zmiany te są widoczne. Najważniejsze z nich wciąż mają miejsce i dotyczą wartości i postaw wobec ról  społecznych kobiet i mężczyzn. Polityczne żądania równouprawnienia i rozwiązania prawne wprowadzające tę równość mają ograniczony wpływ, jeśli prawo oparte jest na nieprawdziwych założeniach odnośnie akceptacji dla równouprawnienia w codziennych relacjach. Równe relacje społeczne mogą zaistnieć w życiu tylko wtedy, gdy zostanie przeprowadzony skomplikowany proces edukacyjny. Częścią tego procesu jest wzbudzenie świadomości potrzeby zmian w wizerunku kobiety i czynności przez nią podejmowanych w społeczeństwie.
Organy Unii Europejskiej od początku swojego istnienia przywiązywały duże znaczenie do kwestii równości praw kobiet i mężczyzn. Wraz ze zgłębianiem kwestii kobiecej instytucje europejskie zmieniały punkty nacisku polityki publicznej, co przywołuje na myśl dwa aspekty. Po pierwsze, zakorzenienie w świadomości społecznej nierównej pozycji kobiet i mężczyzn, a więc znaczny opór przeciwko zmianie istniejącej sytuacji. Po drugie, poszukiwanie skutecznego sposobu walki z tą nierównością. Postęp w dziedzinie równouprawnienia dokonuje się wolno, lecz jest widoczny, co świadczy o możliwości osiągnięcia równości pomiędzy płciami w przyszłości.

2.3. Instytucjonalne uwarunkowania sytuacji kobiet w gospodarce polskiej
2.3.1. Tradycyjny wzorzec sytuacji kobiet w społeczeństwie i gospodarce polskiej

W Polsce pozycja kobiet kształtowała się odmiennie niż we wcześniej opisanych regionach świata. Można stwierdzić, że Polki znajdowały się w lepszej sytuacji, nawet uprzywilejowanej, choć tylko w niektórych obszarach aktywności. Warto zwrócić uwagę, że informacje o wybitnych kobietach znaleźć można w najwcześniejszych przekazach, takich jak akty sądowe z XV wieku przechowywane w archiwum w Krakowie, w których znajdują się spisy szlachcianek biegłych w prawie, zarządzających rozległymi dobrami, występujących w różnych prawnych sprawach swych mężów. Przekazy wspominają również o wybitnych niewiastach niższych stanów, posiadających podobne umiejętności, jednak pozycję względnie silną zdobywały przede wszystkim kobiety z warstw posiadających. Od XII do XIV wieku rosło ich uposażenie materialne wnoszone w posagu, wskutek czego żony zachowywały prawo współdecydowania o nim, a poza tym zgodnie ze zwyczajem współuczestniczyły w zagospodarowywaniu dóbr. 
Sytuację kobiet z wyższych sfer w Polsce można przedstawić jako wypadkową dwóch tendencji. Z jednej strony, kobiety jako grupa nie były równe mężczyznom, a ich pozycja jako jednostek zależała przede wszystkim od pochodzenia i statusu materialnego ich rodzin. Z drugiej jednak strony, kobiety szlachcianki były mężczyznom równe. Z uwagi na fakt, że zasada równości regulowała stosunki między rodzinami szlacheckimi, mogła również pełnić funkcje ochronne wobec kobiet zamężnych. Przejawiało się to między innymi w ten sposób, że w przypadku konfliktów małżeńskich rodzice mieli prawo bronić i chronić swoją córkę. Był to ważny element obyczajowy w sytuacji, kiedy pod względem prawnym kobieta zajmowała pozycję podporządkowaną. W związku z tym nie mogła dziedziczyć po mężu (miała natomiast prawo do spadku we własnej rodzinie), ale podczas jego nieobecności lub po śmierci mogła zarządzać majątkiem. Warto zaakcentować ten fakt, gdyż w okresie późniejszym zwyczaje te uległy zmianie na niekorzyść kobiet.
Rozbiory Polski miały niejednoznaczny wpływ na sytuację kobiet, na którą spoglądano z punktu widzenia ich interesów i pozycji społecznej. Utrata państwowości spowodowała, że obowiązek wychowania dzieci stał się sprawą polityczną, ponieważ rodzina była jedynym gwarantem utrzymania tożsamości narodowej. Rodzina - sfera, za którą odpowiadały kobiety - stała się miejscem, w którym miano wychowywać patriotów i patriotki, tym samym pozycja kobiet w sposób istotny zyskała na znaczeniu. Na jej tradycyjne wyznaczniki, bez podważania dotychczasowego podziału ról społecznych między kobietami i mężczyznami, nakładano w ten sposób kulturalne, narodowe i polityczne znaczenie. Okres utraty niepodległości i państwowości wykreował kulturowy wzorzec kobiety polskiej jako postaci heroicznej, zdolnej sprostać wszelkiego typu wyzwaniom. Oczekiwano od niej hartu, wierności obowiązkom, silnie podkreślano jej znaczenie w wychowaniu dzieci. Na jej barkach spoczywała odpowiedzialność za utrzymanie tradycji narodowej: ciągłości języka, kultury, wiary. Jak pisze Bianka Pietrow-Ennker: „Kościół i społeczeństwo uformowało nowy wzór kobiety o charakterze moralno-emocjonalnym. Według tradycji religijnej żądano od płci żeńskiej gotowości do ofiar i poświęcenia, przyznając jej w zamian nowe znaczenie, które zawierał w sobie symbol Matki-Polki. Ta idealizacja kobiety, choć umacniała siłę oporu narodowego, to jednak umacniała tak mocne więzi między rodziną a narodem, że próba wyzwolenia się kobiet z tradycyjnych zależności od rodziny wydawała się równoznaczna ze „zdradą narodową i apostazją religijną”. Kobiety były także przyzwyczajone do pełnienia ról stereotypowo przypisanych mężczyznom (prowadzenie gospodarstwa, interesów w sytuacji uwięzienia lub śmierci męża). To właśnie ten trudny okres utraty niepodległości wytworzył funkcjonujący po dziś dzień w sferze postaw i zachowań społeczny genotyp wzoru kobiety jako osoby, która potrafi sprostać najtrudniejszym wymaganiom, stawianym przez rzeczywistość społeczną. Godzącej swoje aspiracje z potrzebami zbiorowości, czyniącej to w duchu poświęcenia dla Ojczyzny i Rodziny, nie oczekującej przy tym innych gratyfikacji, poza symbolicznymi i dzięki temu uzyskującej wysoki prestiż i pozycję w rodzinie i w społeczeństwie.
Jeżeli przyjąć, że człowiek żyje pod presją wówczas, kiedy nie ma możliwości wyboru, to należy nadmienić, że polskie kobiety, przede wszystkim w pierwszym okresie utraty niepodległości, nie miały szczególnego wyboru poza przyjęciem scharakteryzowanych wyżej postaw i zachowań. Znajdowały się na społecznym piedestale, ale przebywanie na nim podporządkowywało je normom i oczekiwaniom społecznym. Wysokiemu prestiżowi nie towarzyszyła jednak niezależność materialna. Gdyby kobiety upomniały się wówczas o prawa polityczne i ekonomiczne do tej pory zarezerwowane dla mężczyzn, zostałyby potraktowane jako zdrajczynie, działające na szkodę Polski. W okresie tym emancypacja kobiet, a więc działanie na rzecz równouprawnienia, została nacechowana pejoratywnie, co w pewnym ograniczonym wymiarze utrzymuje się w świadomości społecznej do dnia dzisiejszego.
Idealizacja kobiety miała i swoje dobre strony: zapoczątkowała i przyspieszyła proces wzrostu poziomu wykształcenia polskich kobiet. Jeśli do okresu rozbiorów nawet najbardziej światłe osoby uważały, że kobiety trzeba kształcić wyłącznie na dobre matki, żony i gospodynie, to w obronie przed wynarodowieniem uznano, że społeczeństwo musi posiadać wykształcone kobiety-Matki. Długo jednak nie było możliwości zrealizowania postulatów Komisji Edukacji Narodowej z 1775 roku, sugerujących kształcenie kobiet i objęcie ich nauczaniem elementarnym. Nie można przedstawić spektakularnego wskaźnika dziewcząt uczęszczających do szkoły (w roku 1814 w szkołach prywatnych i pensjach uczyło się około 1050 dziewcząt), do początków XIX wieku kształcenie kobiet odbywało się w domu lub w pensjach żeńskich. W trwającej kilka lat edukacji główny nacisk kładziono na naukę francuskiego i rozwój tak zwanych „talentów”: rysunku, śpiewu, gry na fortepianie. Istotą edukacji kobiet było przygotowanie ich do roli dam salonowych. Zainicjowana przez ministra Grabowskiego reforma szkolnictwa żeńskiego zaowocowała utworzeniem w 1825 roku Instytutu Guwernantek, którego program obejmował trzyletnie nauczanie podstawowe i czteroletnie przygotowanie do zawodu nauczycielki domowej. W pierwszej połowie XIX wieku Instytut ten stanowił najwyższy szczebel edukacji kobiet. Mimo działalności pisarek i publicystek, mimo odgórnych reform szkolnictwa dla kobiet, zapoczątkowanych przez Komisję Rządową Oświecenia i Wyznań, mimo tworzenia alternatywnych możliwości kształcenia, jak czytelnie kobiece czy kobiecy Uniwersytet Latający (1886-1905) w Warszawie - możliwości ich kształcenia się znacznie odbiegały od tych, które mieli mężczyźni. Pierwsze studentki uzyskały prawo uczestniczenia w zajęciach na uniwersytetach Jana Kazimierza we Lwowie i Jagiellońskim w Krakowie dopiero w 1895 roku, jednak nie na wszystkich wydziałach. 
Z barierą obyczajową na Uniwersytecie Jagiellońskim spotykały się nie tylko pierwsze studentki, ale również kobiety już wykształcone. Maria Skłodowska wyjechała z Krakowa, ponieważ spotkała się z odmową, gdy po studiach ukończonych w Paryżu chciała podjąć pracę na Uniwersytecie Jagiellońskim, wówczas bowiem uniwersytet nie chciał zatrudniać kobiet. W 1906 roku senat UJ opowiedział się za dopuszczeniem kobiet na stanowiska asystentów. Uniwersytet Jagielloński nie był jedyną instytucją, która opierała się przed przyjmowaniem kobiet. Anna Tomaszewiczowa, pierwsza Polka, która w 1876 roku uzyskała w Szwajcarii dyplom doktora medycyny, nigdy nie została przyjęta do Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego, zrzeszającego wszystkich warszawskich lekarzy z prywatną praktyką, co w początkach jej pracy zawodowej było poważnym utrudnieniem. Zofia Joteyko, wybitna psycholożka i biolożka, która dla pracy w odrodzonej Polsce porzuciła katedrę w Brukseli, nie otrzymała katedry na Uniwersytecie Warszawskim, co zostało uzasadnione tym, że jest kobietą. Katedrę tę objął uczony mniej wybitny, lecz mężczyzna. Rozczarowana Joteyko wróciła do Brukseli, a całej sprawie towarzyszył skandal międzynarodowy. 
Bariery, jakie napotykały kobiety w ciągu swojego życia, spowodowały powstanie ruchu kobiecego. Polski ruch kobiecy rozwijał się równolegle ze światowym, lecz posiadał swą wyraźną specyfikę narodową. Jego powstanie datuje się na lata 30. XIX wieku. Od tego czasu zaznaczyła się ciągłość w działalności kolejnych grup kobiecych. Polskie emancypantki nie walczyły o prawa wyborcze. Domaganie się od rządów państw zaborczych podobnie ograniczonych praw obywatelskich, jakie mieli mężczyźni w Polsce, oznaczałoby akceptację tych ograniczeń. Centralne problemy dawnego ruchu kobiecego w Polsce nie były bezpośrednio związane z celami politycznymi, głównym celem było uzyskanie przez kobiety samodzielności ekonomicznej – dostępu do pracy zawodowej. 
Zarobkowanie kobiet z klasy średniej miało swoje przyczyny w przemianach ekonomicznych i demograficznych, które dokonały się w Polsce w tym właśnie czasie. Skutkiem przegranych powstań była znaczna przewaga liczebna kobiet nad mężczyznami, a zniesienie pańszczyzny i konfiskaty majątków spowodowały upadek ziemiaństwa. Kobiety z warstwy szlacheckiej nie mogły już liczyć na zabezpieczoną od strony materialnej egzystencję u boku męża, bo zarówno zamążpójście nie było dane wszystkim kobietom, jak i mężczyzna nie zawsze był w stanie dać sobie radę w nowej sytuacji ekonomicznej. Z drugiej strony, małżeństwo wiązało się dla kobiety z większą zależnością ekonomiczną niż dotychczas. Z kolei pozostanie w stanie panieństwa lub, co gorsza, wycofanie się z nieudanego małżeństwa wiązało się z podjęciem pracy zarobkowej. Rodzina nie zawsze chciała pomagać materialnie lub pomagając, jednocześnie stwarzała upokarzające sytuacje dla korzystających z takiej pomocy. Jeszcze u schyłku XIX wieku, a nawet w pierwszych latach XX wieku, najemna praca zarobkowa córek spauperyzowanych rodzin ziemiańskich, względnie inteligenckich z rodowodem ziemiańskim, postrzegana była w tym środowisku jako wyraz degradacji społecznej. Według Anny Titkow, to wtedy właśnie została wprowadzona w Polsce generalna, oparta na dyskryminujących zasadach, formuła funkcjonowania kobiet na rynku pracy. Stało się tak głównie dzięki całkowitemu nieprzygotowaniu kobiet do nowej sytuacji życiowej przy jednoczesnym braku gotowości społeczeństwa do zaakceptowania większej samodzielności kobiet. Zapoczątkowany po rozbiorach proces podnoszenia się poziomu wykształcenia kobiet okazał się bowiem całkowicie niewystarczający. Na kobietach z „wyższych sfer” zemściło się efektowne i niepraktyczne wychowanie oraz powierzchowność ich wykształcenia. Natomiast kobiety „z ludu” pokutowały za brak wykształcenia, jak i jakiegokolwiek zaplecza materialnego. Obie kategorie kobiet nie były więc przygotowane do konkurencji z mężczyznami na rynku pracy. Jednakże, podjęcie pracy było dla wielu z nich koniecznym warunkiem przetrwania. Sytuacja przymusowa, w jakiej się znajdowały, nie pozwalała im na negocjowanie warunków, na jakich podejmowały pracę zarobkową. 
W obrębie poszczególnych warstw społecznych istniały normy obyczajowe określające charakter i stopień aprobaty dla podjęcia przez kobietę pracy. Najłatwiej, poza wąskim środowiskiem wykształconej inteligencji, było o nią wśród mieszczan, a właściwie wśród drobnomieszczan. W tej warstwie, ściśle związanej z rozwojem handlu i rzemiosła, współudział kobiet w pracy zarobkowej na terenie rodzimego interesu był czymś normalnym i wręcz oczekiwanym. W środowisku kobiet „z ludu”, które musiały pracować, aby przeżyć wraz ze swoimi rodzinami (zarobki ¼ robotnic stanowiły główne źródło utrzymania całych rodzin), bardzo długo nie znajdowano aprobaty dla ich pracy w przemyśle. Mimo zaistniałych zjawisk ekonomicznych w rodzinie robotnic dominował wzór podporządkowania się kobiety – nawet „jedynego żywiciela” – mężczyźnie, uznawanemu za głowę rodziny; wzór realizowany często przy pomocy mistyfikacji, gry pozorów czy wręcz krzywdy kobiet. Zgodnie z trwale obowiązującym w analizowanym okresie tradycyjnym, patriarchalnym wzorcem rodziny, mężczyzna postrzegany był ex definitione jako jej główny żywiciel. Praca zarobkowa mężczyzny cieszyła się wysokim prestiżem społecznym, a w rodzinie ceniona była wyżej niż praca zarobkowa kobiety nawet w sytuacji, gdy oboje – mąż i żona - zarobkowali na rzecz tej samej rodzinnej wspólnoty. Odpowiadało to panującemu stereotypowi o wyższej randze pracy mężczyzny w porównaniu z pracą kobiety, którą z góry traktowano jako lżejszą, mniej umiejętną, tańszą – ogólnie rzecz biorąc – mniej wartą niż praca mężczyzny. Podkreślały to liczne zwyczaje i rytuały rodzinne, z zaspokajaniem wszystkich potrzeb mężczyzny na co dzień, z wyraźnym podziałem dnia codziennego na jego czas pracy i jego czas odpoczynku, z prawem mężczyzny do rozwijania własnych aspiracji i zainteresowań. 
Już na wstępie kształtowania się nowoczesnego rynku pracy, także na ziemiach polskich, doszło do segregacji i podziału na rynek pracy mężczyzn i rynek pracy kobiet. Tradycyjne – związane z gospodarką przedprzemysłową i rodzinnym gospodarstwem rolnym – podziały ról i zajęć gospodarczych (na męskie i kobiece) zostają przedłużone i dostosowane do nowych warunków. Tak utrwalony wzorzec społeczny jest skutecznie podtrzymywany przez zróżnicowany system edukacji dziewcząt i chłopców na poziomie średnim, jak również wskutek braku nowoczesnego szkolnictwa zawodowego dla dziewcząt, a przede wszystkim ograniczania dostępu kobiet do wyższego wykształcenia. W warunkach polskich dodatkowym czynnikiem pogłębiającym te nierówności była polityka oświatowa zaborców (w Królestwie Polskim i Wielkopolsce) i opóźnienia cywilizacyjne (szczególnie w Galicji). I wojna światowa radykalnie zmieniła warunki istniejące na ziemiach polskich. Polacy odzyskali swoje państwo i wpływ na panujące w nim prawa. Kobiety w nowej sytuacji społecznej mogły zwiększyć swoją aktywność tak w życiu politycznym, społecznym, jak i na rynku pracy.

2.3.2. Ekonomiczna i społeczna sytuacja kobiet w Polsce międzywojennej
Pierwsza wojna światowa przyczyniła się do zmiany pozycji kobiet na całym obszarze tzw. cywilizacji zachodniej. W Polsce zmiana ta została spotęgowana przywróceniem utraconej ponad 100 lat wcześniej państwowości. Od kobiet nie oczekiwano już poświęcenia na rzecz patriotycznej edukacji dzieci. Autorzy prac socjologicznych, poświęconych kwestii kobiet w okresie II Rzeczpospolitej, stanowczo podkreślali, że narzucanie jedynie ról matek, żon i gospodyń nie gwarantuje im w ostateczności szczęścia i społecznego zainteresowania. Coraz silniej w tym czasie postulowano model kobiety wykształconej, przedkładającej uroki rozumu nad urodę ciała, czyniąc z kobiety mądrej wzorzec godny zainteresowania ze strony mężczyzn, a jednocześnie pożyteczny dla całego społeczeństwa. Jednakże nie były to jedyne głosy odnoszące się do zmieniającej się roli kobiet i ich pozycji społecznej. Wiele było również opinii przeciwstawiających się tym zmianom. Jedną z nich był głos Julii Śmiarowskiej, która pisała w poradniku Higiena kobiety we wszystkich okresach jej życia: „Szczęście kobiety – najrzadziej zakwita w promieniu równouprawnionej zawodowej pracy z mężczyzną. Mężczyzna bowiem zawsze chce być autorytetem dla towarzyszki życia, opiekunem i panem. I oto mówi, że praca zawodowa ściera z niej kobiecość, gdyż w równej pracy staje się siłą współrzędną z nim, a nie słabszą i wymagającą opieki. Toteż zawsze się będzie oglądać za takimi, które pozornie lub istotnie będą te cechy pociągające posiadać. Wierzcie mi – dyplomy i tytuły naukowe to najmniej pewna droga do osiągnięcia trwałego szczęścia rodzinnego”. A więc nie tylko słynni antyfeminiści międzywojenni, lecz także same kobiety przeciwstawiały się nastającym zmianom obyczajowym.
W okresie międzywojennym największe zmiany w sytuacji kobiet i ich aktywności zawodowej zaszły w środowisku inteligencko-mieszczańskim. Miało ono charakter wzorotwórczy. Zawodowo czynne kobiety z tej warstwy społecznej zajmowały stanowiska pracownic umysłowych albo były czynne w wolnych zawodach. Praca kobiet w biurach nie budziła sprzeciwu już przed I wojną światową. Po wojnie jednak rozrost biurokracji wszelkiego typu, głównie – ale nie wyłącznie – państwowej, zwiększył znacznie zapotrzebowanie na tego typu pracę. Zjawiskiem zaś nowym było powierzanie kobietom, zwłaszcza tym posiadającym wyższe wykształcenie, bardziej odpowiedzialnych i samodzielnych stanowisk. Były to jednak niezwykle rzadkie przypadki. Funkcje kierownicze w praktyce związano prawie wyłącznie z takimi stanowiskami, jak sekretariaty, biblioteki, uznawanymi za mniej ważne, a od dawna już piastowanymi przez kobiety. Te koncesje na rzecz kobiet częściej miały miejsce w latach dwudziestych, natomiast w latach trzydziestych narastanie tendencji autorytarnych, wiążących się często z kwestionowaniem nowych ról kobiet, spowodowało znaczne ograniczenie liczby kobiet czynnych zawodowo na wyższych stanowiskach, zwłaszcza w służbie publicznej, choć zarazem praca kobiet w zawodach wymagających wyższego wykształcenia była społecznie coraz szerzej aprobowana. Autorzy Struktury zatrudnienia i zarobków pracowników umysłowych Tadeusz Bartnikowski i Tadeusz Czajkowski podają, że odsetek kobiet wśród pracowników umysłowych stopniowo podnosił się. Piszą oni, iż: „Zjawisko to datuje się zwłaszcza od czasu wojny światowej, kiedy to kobieta wskutek powołania mężczyzn do służby wojskowej, wciągnięta została do zastępowania ich przy warsztatach pracy. Wkroczywszy w ten sposób na teren prac, wykonywanych dotąd przeważnie przez mężczyzn, po wojnie kobieta niechętnie wracała do swych zajęć domowych. Czynnikiem, który przyczynił się do dalszej aktywności zawodowej kobiet był fakt, że stanowiły one tańszą od mężczyzn siłę roboczą. Istotnym czynnikiem zwiększającym udział kobiet na rynku pracy była także konieczność uzupełniania zarobków męża, nie zabezpieczających bytu rodziny. W sferze pracy umysłowej rozwój zatrudnienia kobiet jest następstwem działania nie tylko czynników natury ekonomicznej. Większą niewątpliwie rolę, niż w sferze pracy fizycznej, odgrywa tu również powojenne wzmocnienie stanowiska społecznego kobiet, zacieranie się granic między nimi a mężczyznami w zakresie wykształcenia i stąd ich dążność do pełnoludzkich uprawnień w każdej dziedzinie życia”. Autorzy, zauważając wzrost znaczenia kobiet w społeczeństwie polskim, nie zawsze trafnie określali skalę tego zjawiska. Trudno bowiem zgodzić się z tezą o „zacieraniu granic w zakresie wykształcenia”. Niewątpliwie jednak kobiety zyskiwały coraz większą swobodę i liczniejsze prawa.
Wpływ stereotypu, zgodnie z którym kobieta przypisana jest do tradycyjnych ról matki i żony, a jej udziału w życiu publicznym oczekuje się tylko w wyjątkowych sytuacjach (przykładowo zagrożenia niepodległości), prawdopodobnie w znaczący sposób zaważył na funkcjonowaniu kobiet w społeczeństwie w okresie międzywojennym. Z tą jednak różnicą, w porównaniu z okresami poprzednimi, że zwiększył się obszar, na którym w większym stopniu wyrównywały się szanse kobiet i mężczyzn. Proces ten obejmował sferę kształcenia się i pracy. Pracowały zawodowo nie tylko te kobiety, które musiały, ale również te, które chciały. Zapewne tę pierwszą grupę stanowiły robotnice zatrudnione w przemyśle ciężkim i średnim, gdzie w 1938 roku stanowiły one 23,5% zatrudnionych. Udział, pozycja i warunki pracy kobiet-robotnic nie zmieniły się zasadniczo w okresie międzywojennym. Drugą zaś grupę reprezentowały między innymi lekarki, stanowiące 15,7% ogółu lekarzy. Kobiety z warstw inteligencko-mieszczańskich zatrudniane były przede wszystkim w biurach i handlu, gdzie znaczną przewagę miały osoby młode i samotne. Należy wspomnieć, iż zdarzało się, że instytucje państwowe przeprowadzały redukcję zatrudnienia wśród mężatek, usprawiedliwiając ją kryzysem gospodarczym. W tym okresie wśród kobiet przeważało zatrudnienie o charakterze przejściowym, bez specjalnych kwalifikacji i na stanowiskach podporządkowanych. Wykształcenie średnie ogólnokształcące ukończone i nieukończone miało 38% zatrudnionych kobiet (23,4% mężczyzn), natomiast dyplomem wyższej uczelni mogło się pochwalić zaledwie 13,1% kobiet (21,6% mężczyzn). Ale trzy lata wcześniej, w 1930 roku tylko 10,4% zatrudnionych kobiet miało wykształcenie wyższe. Odnotować należy także upośledzenie kobiet w dziedzinie płac, które były znacznie niższe niż płace mężczyzn, zajmujących równorzędne stanowiska. Różnica ta wynosiła średnio prawie 40% na korzyść wynagrodzenia mężczyzn. Przy tym szczególne rozbieżności były widoczne wśród kobiet z wyższym wykształceniem (płace niższe od mężczyzn o przeszło 50%), co przypisuje się niechęci do powierzania kobietom stanowisk kierowniczych, których piastowanie wiązało się z wyższym wynagrodzeniem. 
W 1920 roku przyznano kobietom w Polsce prawo do studiowania na uczelniach bez żadnych ograniczeń. Jeśli rozpatrywać studia wyższe kobiet w okresie międzywojennym jako wyraz i warunek wykorzystania nowych możliwości, które otworzyły się na rynku pracy przed kobietami z warstwy mieszczańsko-inteligenckiej, to trzeba odnotować dużą stabilną grupę kobiet-studentek w ciągu całego okresu dwudziestolecia. Stanowiły one od 25 do 30% ogółu studentów, co mogło być odczytywane jako wyraz wielkiego postępu. Stosunkowo największy przyrost liczby słuchaczek zanotował kierunek prawa i nauk politycznych, co zapewne odzwierciedlało nacisk na niedostępne praktycznie dla kobiet posady w służbie państwowej i dążenie do obalania kolejnych barier. Natomiast nieco skurczyła się grupa studiująca humanistykę i przyrodoznawstwo (w ówczesnej terminologii filozofię), dotąd szczególnie charakterystyczne dla kobiet. W roku akademickim 1920/1921 kobiety stanowiły 65% studentów filozofii, 26% studentów medycyny i 11% studentów prawa.
Zmiany dotyczące statusu kobiet na rynku pracy i w edukacji wiązały się również z prawami politycznymi. Ustanowiono je w 1918 roku. Gdy pod koniec I wojny światowej formował się ustrój polityczno-prawny kraju i gdy okazało się, że jego główni reżyserzy nie przewidują uczestnictwa kobiet z życiu politycznym, działaczki ruchu kobiecego zareagowały, organizując w 1917 roku w Warszawie kongres. Jego wynikiem było wysłanie do marszałka Józefa Piłsudskiego delegacji kobiet z petycją w sprawie praw wyborczych. Domagając się praw politycznych „bez różnicy płci”, Polki miały za sobą argument przeszłości historycznej - swoje zaangażowanie w ruch narodowowyzwoleńczy. Prawne zagwarantowanie statusu obywatelek, na który zapracowały w czasie zaborów, miało być logiczną konsekwencją ich pracy konspiracyjnej i aktem sprawiedliwości. Już kilkanaście dni po deklaracji niepodległości (28 XI 1918) opublikowano dekret o równości praw politycznych niezależnie od płci, potwierdzony przez Konstytucję 1921 roku. 
Zrównanie praw obywatelskich kobiet i mężczyzn nie odegrało większego znaczenia w tym sensie, że nie było wystarczającym bodźcem do rzeczywistego uaktywnienia się kobiet w życiu publicznym. Nawet tam, gdzie kobiety działały aktywnie i były licznie reprezentowane, nie sprawowały żadnych funkcji kierowniczych. W spółdzielczości, w której kobiety stanowiły 10% ogółu członków, nie było żadnej z nich w Radzie Nadzorczej. Podobnie działo się w samorządach, w których w trakcie wyborów do władz samorządowych kobiety znajdowały się na ostatnich miejscach list kandydackich i tym samym nie przechodziły do władz. Analiza danych liczbowych z Warszawy, Łodzi, Krakowa, Radomia, Płocka pokazuje, że nie było wśród kobiet prezydentów i wiceprezydentów miast. Kobiety były co najwyżej ławnikami, choć niekiedy stanowiły aż 50% członków samorządu i znakomicie wywiązywały się ze swoich funkcji.
Miejscem, gdzie te najbardziej aktywne i świadome kobiety realizowały i wprowadzały w czyn swoje zamierzenia, był parlament, w którym jako posłanki i senatorki uczestniczyły w sprawowaniu władzy. Było ich niewiele - stanowiły odpowiednio 1,9% ogólnej liczby posłów (8 kobiet na 440 posłów) i 3,8% senatorów wszystkich kadencji. Były jednakże znacznie lepiej wykształcone od swoich kolegów (połowa z nich miała wyższe wykształcenie, podczas gdy wśród mężczyzn co czwarty poseł nie miał żadnego wykształcenia albo ukończył zaledwie szkołę elementarną). Dzięki ich pracy w Sejmie do 1926 roku uchwalono: ustawę antyalkoholową, ustawę zrównującą mężczyzn i kobiety w dziedzinie prawa cywilnego, ustawę o opiece społecznej oraz o pracy kobiet i młodocianych. Stawiało to Polskę w grupie krajów przodujących w dziedzinie prawnych regulacji systemu zabezpieczenia społecznego.
Sytuacja społeczno-polityczna w Polsce, a więc i pozycja kobiet, miała ulec wkrótce zmianie, która była spowodowana nie tyle wybuchem II wojny światowej, co wprowadzeniem po jej zakończeniu nowego ustroju gospodarczo-politycznego, ustroju, który w swojej ideologii zawarł hasło równouprawnienia kobiet i mężczyzn.

2.3.3. Miejsce kobiet w polskiej gospodarce okresu socjalizmu
Nowy ustrój zmieniający całkowicie dotychczasowe zasady funkcjonowania w społeczeństwie i gospodarce wprowadzono w Polsce po II wojnie światowej. I tak w okresie tym, a ściślej w latach 1951-1989 realizowano politykę pełnego zatrudnienia, która była nie tyle ważnym czynnikiem ekonomicznym, płace bowiem były stosunkowo niskie, co ważkim celem społecznym. Na politykę tą wpłynęło wiele czynników, wśród których należy między innymi wymienić mniejszą liczbę ludności po wojnie oraz ogromne zapotrzebowanie na siłę roboczą związaną z likwidowaniem zniszczeń wojennych. W 1948 roku oficjalne dane statystyczne z rynku pracy po raz pierwszy odnotowały przewagę wolnych miejsc pracy nad liczbą poszukujących zatrudnienia. Z systemu ubezpieczeń społecznych zniknął Fundusz Pracy, który miał nieść pomoc bezrobotnym. Ze swej natury gospodarki centralnie planowane były tzw. „gospodarkami niedoboru”, w których nadwyżki popytowe, będące efektem kontroli cen i racjonowania, występowały na wszystkich rynkach. Rynek pracy nie był pod tym względem wyjątkiem. Nadmierny popyt na siłę roboczą był spowodowany kontrolą płac, jaka miała miejsce we wszystkich przedsiębiorstwach i instytucjach państwowych, a więc i w całej gospodarce (z wyjątkiem tej części rolnictwa, która pozostawała w rękach prywatnych). Pracujący otrzymywali bardzo niskie wynagrodzenia, warunki pracy pozostawiały wiele do życzenia, ale nie było bezrobocia.
Wymienione warunki sprzyjały aktywizacji zawodowej kobiet po 1945 roku, która dokonała się właściwie bez ich własnej inicjatywy. Doprowadziły do niej przede wszystkim założenia ideologiczne, chłonność rynku pracy uprzemysłowionej i przymus ekonomiczny, który przy niskich płacach czynił z zarobków kobiet niezbędny element budżetów rodzinnych. Presja konieczności podejmowania przez kobiety pracy zawodowej miała egalitarny charakter i dotyczyła wszystkich warstw społecznych. Miała przy tym w większym stopniu wymiar bytowy niż bohaterski. Wysoka aktywność ekonomiczna kobiet w okresie gospodarki centralnie planowanej miała także swoje źródła w szerokim dostępie do edukacji, migracji ludności z obszarów wiejskich do miast, rozwoju prawa osłaniającego pracę kobiet, instytucji oraz ośrodków ułatwiających łączenie obowiązków zawodowych z rodzinnymi. Bez wątpienia centralnie planowana gospodarka potrzebowała pracy kobiet, a niektóre jej dziedziny były niemal całkowicie pozostawione w ich gestii (tak jak szkolnictwo podstawowe i przedszkola, przemysł tekstylny, podstawowa opieka zdrowotna). Wysoka aktywność kobiet w tamtym okresie spotykała się z różną oceną specjalistów. Stwierdzono wówczas, że w dłuższej perspektywie rodzina i społeczeństwo ponoszą wyższe koszty niż uzyskiwane efekty z pracy zawodowej kobiet.
W fazie odbudowy Polski ze zniszczeń po II wojnie światowej oficjalnie realizowana koncepcja równouprawnienia przez zniesienie podziału na prace męskie i kobiece zbiegła się z brakiem rąk do pracy w tradycyjnie męskich zawodach. Nowa sytuacja społeczna, spowodowana masową aktywizacją zawodową kobiet, stwarzała okazję do tworzenia się i promowania nowych wzorców osobowych kobiety. Kreowane wizerunki nie były drastycznie odmienne od wzorców tradycyjnych. Język polski wzbogacił się wówczas o takie słowa, jak „górniczka”, „hutniczka”, „maszynistka pociągu”, „murarka”, którymi nazywano kobiety wykonujące zarobkowo ciężkie, fizyczne prace zarezerwowane do tej pory dla mężczyzn. Lansowano obraz kobiety na traktorze, kobiety kierującej budową Dworca Centralnego w Warszawie i kobiety opiekunki ogniska domowego, posiadające co najmniej trójkę dzieci. Nie zrezygnowano więc z ideału kobiety, zgodnie z którym oprócz uczciwego, sumiennego wykonywania swoich obowiązków jest ona „kobietą mądrą mądrością kobiecą, dzielną, spracowaną i gospodarną, gotową do wyrzeczeń i poświęceń opiekunką dzieci oraz ludzi starych i chorych w rodzinie, powiernicą kłopotów mężczyzny, towarzyszką jego życia”. 
Zaangażowanie kobiet w wykonywanie tradycyjnie męskich prac nie było jednak trwałe. Po okresie powojennej odbudowy stopniowo rezygnowano z pracy kobiet w męskich zawodach. Wprowadzono regulacje dotyczące ochrony pracy kobiet, przy czym zakaz pracy w określonych zawodach był raczej wyrazem troski o niezakłócone wykorzystanie kobiecej zdolności reprodukcyjnej niż o to, by kobieta miała możliwość wyboru takiego zawodu, który by ją satysfakcjonował. Natomiast urlopy wychowawcze i zwolnienia z tytułu choroby dziecka, które mogła wykorzystać jedynie matka dziecka, były uznaniem faktu, że opieka nad dzieckiem jest zajęciem kobiet. Jednakże wyjście poza określone tradycją role społeczne wywołało cały szereg zmian w życiu kobiet. W szczególności wpłynęło pozytywnie na samoocenę kobiet oraz powstawanie bardziej nowoczesnego modelu pełnionych przez nie ról społecznych.
Pomimo zwiększonej aktywności zawodowej kobiet i dopuszczenia ich (czasowego) do wykonywania ciężkich prac fizycznych, tradycyjnie uważanych za męskie, wciąż była utrzymywana segregacja płci przy obsadzaniu stanowisk wyższych. W 1983 roku wśród kadry kierowniczej jedynie 35,6% stanowiły kobiety, i to głównie w wieku 30-49 lat. Najwyższe udziały kobiet kierowników odnosiły się do ochrony zdrowia i opieki społecznej (70%), oświaty i wychowania (63%), handlu i gastronomii (61%) i działalności finansowo-ubezpieczeniowej (66%). Natomiast w sferze przemysłowej kobiet-kierowników było tylko 12,4%, a w szkolnictwie wyższym 16,1%. Widoczne jest zatem utrwalenie podziału zawodów na typowo kobiece i męskie. Nie był to jedyny przejaw utrzymującej się nierówności. Kobiety nie były również wynagradzane za swoją pracę w stopniu równym mężczyznom. Jak wynika z badań GUS, wynagrodzenia kobiet w gospodarce uspołecznionej w latach 1984-1986 były o około 30% niższe od wynagrodzeń mężczyzn. Pomimo że przeciętne warunki pracy nie były najlepsze, istniał rozbudowany system uregulowań prawnych, który ochraniał najbardziej „wrażliwe” grupy pracowników, a więc przykładowo niepełnosprawnych, kobiety w ciąży czy też pracowników zbliżających się do wieku emerytalnego. 
Druga połowa lat 70. XX wieku przyniosła refleksję nad niewielkim uczestnictwem kobiet w życiu publicznym. Za dylemat emancypacji uznano fakt, że kobiety w ustroju socjalistycznym miały równe z mężczyznami prawa, lecz w znacznie mniejszym stopniu z nich korzystały. Samo prawodawstwo państwa socjalistycznego nie podlegało dyskusji - za dogmat przyjmowano, że jedynie prawodawstwo krajów kapitalistycznych może dyskryminować kobiety. Niewielki udział kobiet w strukturach decyzyjnych według ówczesnych prawodawców miał być ich własnym wyborem. System był więc sprzyjający, lecz kobiety nie potrafiły z niego skorzystać. Z powyższej diagnozy wynikał wniosek, że kobiety należało zaktywizować, czyli skłonić do korzystania ze swych praw.
Podobnie kształtowała się sytuacja kobiet na scenie politycznej. Odnotowano wprawdzie wzrost udziału kobiet, jednak nie był on jednoznaczny. W składzie ostatniego przed wyborami w 1989 roku Sejmu PRL było ponad 20% kobiet, a więc prawie dwa razy tyle, co dziesięć lat później, w 1998 roku. Rola Sejmu była jednak inna, podrzędna w stosunku do partii komunistycznej. We władzach PZPR, gdzie faktycznie zapadały najważniejsze decyzje polityczne, udział kobiet był nieznaczny. Poza tym istniały dysproporcje pomiędzy wiekiem i wykształceniem posłów i posłanek, które najbardziej uwidoczniły się w Sejmie VIII kadencji, przypadającej na lata 1980-1985. W kadencji tej kobiety stanowiły aż 23%, a więc najwięcej w całej dotychczasowej historii polskiego parlamentaryzmu. Najliczniejsze wśród nich były młode kobiety w wieku 26-30 lat, stanowiące 60% wszystkich posłanek – oraz kobiety o wykształceniu podstawowym i niepełnym średnim (30%). Dla porównania mężczyzn w tej samej grupie wiekowej było jedynie 2,2%, przeważali bowiem pięćdziesięciolatkowie (39,1%). Mężczyźni byli też znacznie lepiej wykształceni, najliczniejsza wśród nich była grupa posłów z wykształceniem wyższym (58,7%). Tak duża obecność w Sejmie kobiet młodych i niewykształconych sugeruje, że mogły one pełnić jedynie funkcję figuratywną.
W okresie powojennym funkcje reprezentacyjne pełniły również dwie organizacje reprezentujące interesy kobiet: w miastach Liga Kobiet Polskich, mająca około 0,5 mln członkiń, a na wsiach Koło Gospodyń Wiejskich, liczące ponad 1 mln członkiń. Stanowiły one fasadę mającą legitymizować równouprawnieniową politykę władz komunistycznych, a ich masowość miała charakter propagandowy. Organizacje te istnieją do chwili obecnej, ale liczba ich członków po 1989 roku jest już znacznie mniejsza, straciły one bowiem swoje zaplecze polityczne, materialne i finansowe i nie potrafią znaleźć formuły działania w nowych warunkach systemowych. Nowy ruch kobiecy lat 80. i 90. XX wieku krytycznie zajął się postępowym prawodawstwem. Zarzuty dotyczyły z jednej strony wątpliwej postępowości niektórych rozstrzygnięć prawnych, a z drugiej stosowania ich w praktyce. Krytykowano przepisy o ochronie macierzyństwa jako ograniczające wolność wyboru kobiet. Dotyczyło to zwłaszcza zakazu podejmowania przez kobiety pracy w niektórych zawodach. Co do innych przepisów wykazywano, że ich stosowanie częstokroć odbiegało od samej istoty prawa. Przykładowo, istniały dysproporcje pomiędzy prawem rozwodowym a praktyką sądową. Okolicznością obciążającą dla kobiety rozwodzącej się był fakt, że źle wypełniała obowiązki domowe, przy czym sąd nie interesował się, jak swoje obowiązki domowe wypełniał jej małżonek. 
Po uzyskaniu praw politycznych oraz wprowadzeniu dogodnego dla kobiet prawodawstwa, w okresie realnego socjalizmu podniesiono problem dylematów emancypacji. W tym okresie istniał konstytucyjny zapis o zakazie dyskryminowania ze względu na płeć, o który to zapis jeden z najsilniejszych ruchów kobiecych, ruch amerykański, walczy do tej pory bezskutecznie. Kobiety nie miały innych niż mężczyźni prawnych ograniczeń w dysponowaniu swą własnością i w podróżowaniu. Mogły na równi z mężczyznami podejmować pracę i nie musiały przy tym, jak przykładowo w powojennej Francji, uzyskiwać zgody męża. Mimo tego „równouprawnienia” pojawił się problem niekorzystania przez kobiety z ich praw. Równe prawa okazały się niewystarczające do osiągnięcia jednego z głównych celów socjalizmu - wyzwolenia społecznego kobiet. Ideologia systemu komunistycznego głosiła zasadę równości kobiet i mężczyzn, konstytucja zawierała zarówno zasadę równości, zakaz dyskryminacji, jak i szczegółowe przepisy dotyczące ochrony kobiet i ich równouprawnienia. Z zasadą równouprawnienia i zakazem dyskryminacji koegzystowały rozmaite regulacje niższego rzędu, uważane na ogół w krajach wolnego rynku za dyskryminujące, takie jak wykazy prac wzbronionych kobietom czy podziały ofert pracy na oferty dla kobiet i dla mężczyzn.
Fakt, że ani wysoki poziom aktywności zawodowej, ani formalna dostępność do wszelkich rodzajów wykształcenia, ani stymulacja ideologiczna, jak i gwarancje instytucjonalne w postaci prawa do pracy i wykształcenia oraz przyznanie pracownikom świadczeń socjalnych nie zapewniły równomiernego napływu kobiet i mężczyzn do wszystkich kategorii zawodowych, dowodzi znacznej trwałości uwarunkowań segregacji zawodowej i innych wiążących się z płcią zróżnicowań. Czynnikiem utrwalającym podział świata na męski i kobiecy był i nadal jest system wartości, który na poziomie indywidualnych zachowań przybierał postać stosownych dla płci praktyk socjalizacyjnych oraz życiowych i zawodowych aspiracji. W dyskursie socjalistycznym wśród dylematów emancypacji kobiet wskazywano rozbieżności między ich równouprawnieniem a niedostatecznym wyemancypowaniem. Sama emancypacja nabrała w okresie realnego socjalizmu znaczenia czysto formalnego, odgórnego zrównania kobiet i mężczyzn w prawach i obowiązkach, i jako taka odstręczała kobiety. Kojarzona była ze zrównaniem kobiet z męskim proletariatem, z równaniem kobiet i mężczyzn w najprostszych funkcjach i zawodach: górników, murarzy, traktorzystów. Euforia związana z wchodzeniem kobiet do tradycyjnie męskich zawodów szybko przerodziła się w rozczarowanie, że przed kobietami otwiera się możliwość pracy głównie o najniższym prestiżu.
W Polsce socjalistycznej kobiety nie mogły korzystać w pełni ze swoich, gwarantowanych w ustawodawstwie równych praw tak na rynku pracy, jak i w pozostałych obszarach życia społecznego. Tradycyjny model roli kobiet nie tylko nie zmienił się, lecz wręcz został ugruntowany. W takich warunkach wprowadzenie systemu demokracji i wolnego rynku było szansą dla kobiet na polepszenie pozycji w życiu publicznym.

2.3.4. Nowe zjawiska w budowaniu pozycji kobiet na rynku pracy w Polsce w warunkach transformacji systemowej

Przed rokiem 1990 zjawisko jawnego bezrobocia na skalę krajową nie było znane. Programowo realizowana przez państwo polityka pełnego zatrudnienia przed przełomem z 1989 roku prowadziła do stałego i pogłębiającego się niedoboru rąk do pracy. Konsekwencją tej polityki było nadmierne zatrudnienie, a właściwie bezrobocie ukryte, polegające na niedostatecznym wykorzystaniu czasu pracy i kwalifikacji formalnie zatrudnionych pracowników, co prowadziło do przerostów zatrudnienia i niskiej wydajności pracy. Przyjęcie „szokowego” modelu urynkowienia gospodarki całkowicie odwróciło tę sytuację, zastępując niedobór rąk do pracy znaczną ich nadwyżką. W zakresie zatrudnienia spuścizna po okresie centralnego planowania była co najmniej trojakiego rodzaju. Po pierwsze, niekontrolowany popyt na pracę doprowadził do powszechnej nieefektywności jej wykorzystania w gospodarce państwowej. Prywatyzacja obnażyła przerosty zatrudnienia i w konsekwencji prowadziła do masowych zwolnień pracowników. W efekcie pojawiło się wysokie bezrobocie, co wywołało frustrację wśród osób pozostających bez pracy. Po drugie, wśród osób szukających zatrudnienia znalazło się wiele takich, które nie były ani przyzwyczajone, ani przygotowane do funkcjonowania na konkurencyjnym rynku pracy. Pozostają one często bierne i nie chcą uczestniczyć w rządowych programach szkoleń czy innych formach działań, prowadzących do przekwalifikowania się. Po trzecie, niektóre przywileje socjalne, dawniej będące systemowym dobrodziejstwem, współcześnie stały się pułapką, negatywnie wpływając na możliwości zatrudnienia niektórych grup społecznych. Jedną z nich stanowią kobiety.
Kontekst społeczno-historyczny, który wpływa na zachowania i postawy kobiet w okresie transformacji ustrojowej, można scharakteryzować jako kombinację elementów sprzed 1989 roku (odziedziczonych po systemie nakazowym i nadal funkcjonujących) z elementami, które pojawiły się w wyniku procesu transformacji. Dorota Szkodny-Ciołek wyróżniła następujące, najważniejsze z punktu widzenia sytuacji kobiet, elementy w okresie sprzed 1989 roku:
-	tradycyjny podział pracy ze względu na płeć, w którym kobiety nadal są odpowiedzialne za większość prac domowych; tradycyjny obraz kobiet jako tych, które poświęcają się dla dobra rodziny i dbają o jej sprawne funkcjonowanie;
-	segregacja rynku pracy ze względu na płeć, na skutek której kobiety pracują w sektorach mniej opłacalnych, o mniejszych możliwościach awansu i często niskim prestiżu; niewielka liczba kobiet na kierowniczych stanowiskach;
-	istnienie przepisów dotyczących kobiet i ich roli jako matek przez lata postrzeganych jako przywileje;
-	przepisy emerytalne, które kobiety wcześniej niż mężczyzn wysyłają na emeryturę, co ma dla nich negatywne skutki finansowe, jak i psychologiczne;
-	postrzeganie kobiet jako pracowników mniej efektywnych, takich, na których nie można polegać, zwłaszcza jeśli są matkami;
-	brak aktywności kobiet w przypadku obrony ich interesów, pewnego rodzaju postawa wyczekująco-roszczeniowa części kobiet i wiara, że dbanie o interesy kobiet należy do państwa, a nie do samych kobiet;
Ta sama autorka wyróżnia następnie istotne czynniki kształtujące sytuację kobiet w okresie po 1989:
-	utrata wielu miejsc pracy i wysokie bezrobocie;
-	nowe metody selekcji pracowników, w których często otwarcie dyskryminuje się kobiety;
-	propagowanie tradycyjnej ideologii rodziny, według której kobiety powinny przede wszystkim zajmować się domem, a nie robieniem kariery zawodowej (praca zarobkowa kobiet jest bardziej akceptowana, gdy zmusza kobietę do tego ciężka sytuacja materialna);
-	ograniczenie lub wycofanie przez państwo różnych form pomocy kobietom;
-	brak poważnej dyskusji na temat kobiet na szczeblach, które mają władzę i środki, aby sytuację kobiet zmienić i poprawić.
Analiza sytuacji kobiet na rynku pracy daje podstawy do wyodrębnienia następujących zależności. Wraz ze wzrostem popytu na pracę uruchamiane były różne instrumenty zachęcające kobiety do podejmowania pracy (między innymi czasowo wzrastała liczba miejsc dostępnych w żłobkach, przedszkolach). Gdy zapotrzebowanie na pracę malało, pojawiały się zachęty do dezaktywizacji zawodowej – jak np. urlopy wychowawcze i wcześniejsze emerytury. Proces transformacji społeczno-politycznej przyniósł wiele zmian nieznanych do tej pory polskiemu społeczeństwu. Jedną z najważniejszych jest wystąpienie na dużą skalę jawnego bezrobocia. Charakterystyczne jest, że utratą pracy zagrożone są częściej kobiety niż mężczyźni. W kontekście pogłębiającego się bezrobocia kobiet coraz częściej lansowane są poglądy, że wysoka aktywność zawodowa kobiet nie sprzyja trwałości rodziny i właściwemu wychowaniu dzieci. Zmiany te wskazują na rosnącą nierówność kobiet na rynku pracy.
*
*			*
Ewolucja instytucjonalnych uwarunkowań sytuacji kobiet w życiu społecznym i gospodarczym przebiegała w analizowanych krajach i regionach odmiennie. Czynnikiem, który łączy Stany Zjednoczone, Unię Europejską i Polskę jest podrzędna pozycja kobiet w stosunku do mężczyzn. We wszystkich analizowanych obszarach do największych, wręcz przełomowych zmian doszło w XX wieku, co było wywołane między innymi czynnikami politycznymi. Był to bowiem wiek wojen i totalitaryzmów oraz ich upadków. We wszystkich analizowanych krajach i regionach obserwuje się systematyczne zwiększanie roli kobiet w życiu społecznym i gospodarczym, a więc i na rynku pracy. Tempo tych zmian, jak i obszary nierówności, na zwalczanie których kładziono szczególny nacisk, były zróżnicowane w zależności od kraju. W Polsce zwracano uwagę jedynie na zmiany ideologiczne i poprawność teoretyczną, w przeciwieństwie do Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej, gdzie do kwestii równouprawnienia kobiet podchodzono bardziej praktycznie, próbowano rozwiązywać pojawiające się problemy. Te odmienne podejścia odbijają się na obecnej pozycji, jaką kobiety zajmują w analizowanych krajach, co zostanie zaprezentowane w rozdziale trzecim pracy.